چاوخشاندنێک به‌ کتێبی ((مێژووی هه‌ورامان)) دا

نووسینێ : جوتیار حاجی تۆفێق

کتێبی مێژووی هه‌ورامان کتێبێکی (1252) لاپه‌ڕه‌ییه‌ و له‌ لایه‌ن مامۆستا "محمد ئه‌مین هه‌ورانانی"یه‌وه‌ نوسراوه‌. ئه‌م کتێبه‌ له‌ دو(به‌رگ) یان دوو به‌ش پێکهاتوه‌؛ به‌رگی یه‌که‌م ده‌رباره‌ی هه‌ورامانی لهۆنه‌ و(548) لاپه‌ڕه‌یه‌ ، به‌رگی دوه‌میش ده‌رباره‌ی هه‌ورامانی ته‌خت و به‌شه‌کانی دیکه‌ی هه‌ورامانه‌ و له‌ لاپه‌ڕه‌ (549 هه‌تاکو لاپه‌ڕه‌ 1252)ی کتێبه‌که‌ی گرتۆته‌وه‌ .
له‌ سه‌ر به‌رگی یه‌که‌م نوسراوه‌:(25ـ11ـ1992 ، 30ـ7ـ1994)، له ‌سه‌ر به‌رگی دوه‌میش نوسراوه‌: (له‌ 21ـ11ـ1991 ده‌ستی پێکراوه‌ و له‌ 20ـ8ـ994 دا ته‌واو بووه‌). به‌و پێیه‌ ئه‌م کتێبه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1991ـ1994 دا نوسراوه‌.
ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وپێش دانه‌یه‌کی ئه‌م کتێبه‌م ده‌ستکه‌وت و به‌ شێنه‌یی خوێندمه‌وه‌. له‌ کاتی خوێندنه‌وه‌یدا هه‌ندێک سه‌رنج و تێبینیم لای خۆم تۆمار کرد، وا لێره‌دا "به‌شێکیان" ده‌خه‌مه‌ به‌ر چاو ، ئومێده‌وارم بۆ نوسه‌ره‌که‌ی و بۆ خوێنه‌رانیش سودبه‌خش بن.
له‌ لاپه‌ڕه‌ دوو دا به‌ زمانی "فارسی" هه‌ندێک زانیاریی ده‌رباره‌ی ناوی چاپخانه‌ و کات و شوێنی چاپی کتێبه‌که‌ نووسراوه‌، له‌وێدا به‌م جۆره‌ ناوی کتێبه‌که‌ و ناوی نووسه‌ره‌که‌ی نووسراوه‌ : (تاریخ اورامان ، دکتر محمدامین هورامانی، چاپ نخست: 1380، حروفچین : محمد غفاری ، تهران ـ انتشارات بلخ). ده‌بینین له‌ سه‌ر به‌رگی کتێبه‌که‌ ، له‌ به‌ر ده‌م ناوی نووسه‌ر دا نه‌نووسراوه‌ "دوکتۆر..." ، که‌چی له‌ ل2 دا به‌ فارسی نووسراوه‌ "دکتر محمدامین هورامانی" !
ناوی کتێبه‌که‌ له‌ سه‌ر به‌رگی دواوه‌ی به‌م جۆره‌ نووسراوه‌ :
"A Short History of Avraoman"
واته‌ :" کورته‌یه‌ک له‌ مێژووی هه‌ورامان" . له‌ کاتێکدا که‌ له‌ سه‌ر به‌رگی یه‌که‌می کتێبه‌که‌ ناوی "مێژووی هه‌ورامان"ه‌ و وشه‌ی "کورته‌یه‌ک"ی ‌ له‌گه‌ڵ نییه‌. ده‌بوا ناوی کتێبه‌که‌ به‌ئینگلیزیی کتومت وه‌کو ناوه‌ کوردییه‌که‌ی بوایه‌ و هیچ وشه‌یه‌کی زیادو که‌می له‌گه‌ڵ نه‌بوایه‌. له‌م کتێبه‌دا هه‌ندێک باس و بابه‌تی ئه‌وتۆ نووسراون نه‌ له‌ نزیک و نه‌ له‌ دوور په‌یوه‌ندییان به‌ "مێژووی هه‌روامان"ه‌وه‌ نییه‌ ! ده‌کرێت لێره‌دا هه‌ندێک له‌وانه‌ ده‌سنیشان بکه‌م :
1 ـ نووسه‌ر له‌ ل27 دا نووسیوێتی: " له‌ لایه‌ن دانشجویان دانشگاه‌ ته‌ورێزه‌وه‌ ، به‌ بۆنه‌ی بیره‌وه‌ریی ڕۆژی ساڵگه‌ردی هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هیدـ ه‌وه‌ بۆ به‌شداریی بوون، له‌وێ دا، بانگ کرام: منیش زۆر به‌ گه‌رمی یه‌وه‌، پێشوازیی، ئه‌و داخوازی یه‌م کرد و بۆ ئه‌وێ چووم و تیایشی دا، به‌ پارچه‌ په‌خشانێ ، به‌شداریم کرد. شایانی باسه‌، که‌ په‌خشانه‌که‌م به‌ ناونیشانی : (په‌یامێ له‌ دایکه‌وه‌)بوو" . پاشان له‌ ل28 ـ 30 دا ده‌قی ئه‌و شیعره‌(یان وه‌کو نووسه‌ر خۆی گوتویه‌تی ئه‌و په‌خشانه‌)نووسراوه‌ته‌وه‌. لێره‌دا خوێنه‌ری ئه‌و کتێبه‌ بۆی هه‌یه‌ بپرسێت: ئه‌و شیعره‌ چ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ مێژووی هه‌ورامانه‌وه‌ هه‌یه‌ و چ جێیه‌ک له‌ مێژووی هه‌وراماندا ده‌گرێت ؟!
2 ـ نووسه‌ر له‌ گه‌لێک شوێندا (وه‌ک له‌ سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌دا)چه‌ند باس و به‌سه‌رهاتی تایبه‌تی و شه‌خسیی خۆی گێڕاوه‌ته‌وه‌ و چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ی پێ پڕ کردونه‌ته‌وه‌، که‌ ئه‌و باسانه‌ به‌ هیچ جۆرێک له‌گه‌ڵ مێژووی هه‌وراماندا ناگونجێن و زیاتر له‌ بۆنه‌ی تایبه‌تیدا ده‌گوترێن، نه‌ک تێهه‌ڵکێشی مێژووی هه‌ورامان بکرێن !! هه‌ر بۆ نموونه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌(14 هه‌تاکو 31)چه‌ند به‌سه‌رهاتێکی خۆی گێڕاوه‌ته‌وه‌ ، که‌ چۆن له‌ به‌غداوه‌ گه‌یشتۆته‌ ئێران و چی دیوه‌ و چی به‌سه‌رهاتووه‌ و له‌ ماڵی کێ بوه‌ و له‌گه‌ڵ کێ بووه‌...
3 ـ نووسه‌ر له‌ (ل344ـ346)دا کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی شه‌هید ئازاد هه‌ورامی نوسیوه‌ ه‌ باسی بنه‌ماڵه‌که‌یانی کردووه‌. پاشان له‌ (ل347 هه‌تاکو 365) (که‌ ده‌کاته‌ 18 لاپه‌ڕه‌) ده‌قی ئه‌و شیعره‌ی شێرکۆ بێکه‌سی نووسیوه‌ته‌وه‌ که‌ به‌ بۆنه‌ی شه‌هید بوونی ئازاد هه‌ورامیئه‌وه‌ نووسیوێتی. به‌ باوه‌ڕی من شه‌هیدئازاد هه‌ورامی و هه‌موو شه‌هیدێکی قاره‌مانی وه‌کوو ئه‌و ، شایانی ئه‌وه‌ن که‌ کتێبی تایبه‌تی و زۆر به‌نرخیان ده‌رباره‌ بنووسرێت، به‌ڵام له‌ کتێبێکی گشتیی وه‌کوو ئه‌م کتێبه‌ دا که‌ ده‌رباره‌ی مێژووی هه‌ورامانه‌، ده‌کرا وه‌ک که‌سێکی تێکۆشه‌ری هه‌ورامی، ته‌نها کورته‌یه‌ک له‌ ژیاننامه‌ی(به‌ چڕی و پڕی)له‌ دوو توێی یه‌ک دوو لاپه‌ڕه‌دا بنووسرایه‌، هاوکات بۆ ئه‌وه‌ی باسه‌که‌ پارسه‌نگ بێت، ده‌بوا ئاماژه‌ بۆ ناوی گه‌لێک تێکۆشه‌ر و قاره‌مانی دیکه‌ی هه‌ورامان بکرایه‌. ئه‌و شیعره‌ی شێرکۆ بێکه‌س که‌ بۆ شه‌هید ئازاد هه‌ورامی نووسیوه‌، من به‌ یه‌کێک له‌ شیعره‌ به‌نرخه‌کانی شاعیری ده‌زانم، به‌ڵام نه‌ده‌بوا له‌و کتێبه‌دا بنووسرایه‌ته‌وه‌.
4 ـ نووسه‌ر له‌(ل937 هه‌تاکو ل944)دا باسی مانای زاراوه‌ی"ڕۆمانسیزم" و "کلاسیزم"ی کردووه‌ و چۆنێتیی سه‌رهه‌ڵدانیانی شیکردۆته‌وه‌ و چه‌ند لاپه‌ڕه‌ی پێ پڕ کردۆته‌وه‌. ئاخۆ باسی ڕۆمانسیزم و کلاسیزم چ په‌یوه‌ندییه‌کی بابه‌تیانه‌یان به‌ مێژووی هه‌ورامانه‌وه‌ هه‌یه‌ !


چه‌ند سه‌رنجێکی گشتی :

* له‌م کتێبه‌دا ، بۆ لێکدانه‌وه‌ی ڕووداو و به‌سه‌رهاته‌کان، له‌ هه‌ر جێیه‌کدا جۆره‌ مێژوویه‌ک به‌کار هێنراوه‌. وه‌ک مێژووی کۆچی ، مێژووی زایینی و مێژووی هه‌تاوی ( که‌ نووسه‌ر له‌ هه‌ندێک شوێندا به‌ "ئێرانی" و له‌ هه‌ندێک جێی دیکه‌دا به‌ "ڕۆژی" ناوی بردووه‌). له‌ زۆر شوێیشدا مێژووی ڕووداوێکی نووسیوه‌ به‌بێ ئه‌وی بنووسێت ئه‌و مێژووه‌ زایینیه‌ ، کۆچییه‌ یان هه‌تاوی! مێژووی هه‌ندێک ڕووداویشی زۆر سه‌یر نووسیوه‌، مرۆڤ سه‌ری سوڕ ده‌مێنێت چۆن که‌سێکی شاره‌زای زمان و مێژوو، ئاوا مێژووی ڕووداو ده‌نووسێت! لێره‌دا ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێکیان ده‌که‌م :
1 ـ له‌(ل6)دا نووسیویه‌تی: "...له‌ ساڵانی حه‌فتا و چوار به‌ولاوه‌، هاوکاریی له‌ گه‌ڵ کۆڕی زانیاری کورد دا... کردووه‌" .
2 ـ له‌ (ل 430)دا نووسیویه‌تی : "مانگی 11 یا 12ی 78 له‌ تاران له‌ ماڵی سالار جاف بووم..." .
3 ـ له‌ (ل428)دا نووسیویه‌تی : "... له‌ ئه‌یلوولی (61)دا ... " .
4 ـ له‌ (ل495)دا نووسیویه‌تی : " یه‌ک شه‌ممه‌ی ڕۆژ(7ـ8ـ1357)ڕۆژیی..." .
5 ـ له‌ (ل762)دا نووسیویه‌تی : "... شه‌وی دووشه‌ممه‌ی ڕێککه‌وتی ساڵانی (1267)ی کۆچی..." .
* له‌م کتێبه‌دا گه‌لێک وێنه‌ به‌رچاو ده‌که‌ون که‌ وێنه‌ی زۆر تایبه‌تی و شه‌خسین و مرۆڤ ئه‌گه‌ر له‌ ئاڵبۆمی وێنه‌ی ماڵیشدا دایان بنێت، ڕه‌نگه‌ پیشانی هه‌موو که‌سێکی نه‌دات! که‌چی وا له‌م کتێبه‌دا کراون به‌ به‌شێک له‌ مێژووی هه‌ورامان ! ئه‌و جۆره‌ وێنانه‌ له‌ نرخ و به‌های کتێبه‌که‌یان که‌مکردۆته‌وه‌ و له‌ "سوودی تاکه‌ که‌س" به‌ولاوه‌، هیچ جۆره‌ سوودێکی گشتییان تێادا به‌دی ناکرێت. ده‌توانرا له‌ جێی ئه‌و وێنانه‌، وێنه‌ی گه‌لێک له‌ شوێنه‌واره‌کانی هه‌ورامان و وێنه‌ی ده‌یان هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر و شاعیر و ڕۆژنامه‌نووس و تێکۆشه‌ری چ کۆچکردوو و چ زیندووی هه‌روامان دابنرایه‌ که‌ ئه‌وه‌ سوودی گشت لایه‌کی تێدا ده‌بوو و سه‌نگی کتێبه‌که‌ی زیاد ده‌کرد.

* زۆربه‌ی وێنه‌کانی نێو کتێبه‌که‌ زانیاریی پێویستیان له‌ژێر دا نه‌نووسراوه‌‌. بۆ نموونه‌ نه‌نووسراوه‌ : وێنه‌که‌ له‌ لایه‌ن چ که‌سێک و به‌ کامێرای کێ گیراوه‌، که‌ی وێنه‌که‌ گیراوه‌(مێژوه‌که‌ی)، ناوی شوێنه‌که‌، ناوی که‌سه‌کانی نێو وێنه‌که‌، ناوی ئه‌و که‌سه‌ یان ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ی که‌ وێنه‌که‌ی لێ وه‌رگیراوه‌ ...

* ئه‌گه‌ر هه‌ر که‌سێک به‌ وردی کتێبه‌که‌ بخوێنێته‌وه‌، ده‌بینێت زۆرجار باسه‌کان تێکه‌ڵ و پێکه‌ڵ کراون و به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رودوا نه‌نووسراون. هه‌روه‌ها له‌ گه‌لێک جێدا باسه‌کان دووباره‌ بوونه‌ته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویست به‌و دووباره‌کردنه‌وه‌یه‌ بکات. بۆ نموونه‌ له‌ (ل 520ـ525)دا کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی کاردۆخی شاعیر و چه‌ند پارچه‌ شیعرێکی نووسراوه ‌، که‌چی له‌ (ل 1155ـ1156)دا دیسان کورته‌ی ژیاننامه‌ و پارچه‌ شیعرێکی ئه‌و نووسراوه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌(ل 519ـ520)دا کورته‌ی ژیاننامه‌ و پارچه‌ شیعرێکی میرزا ئۆلقادری ته‌وێڵه‌یی نووسراوه‌، له‌(ل 1147ـ1148) دا دیسان دووباره‌ کراوه‌ته‌وه‌.

* نووسه‌ر مه‌رجه‌کانی خاڵبه‌ندی به‌ شێوه‌یه‌کی دروست په‌یڕه‌و نه‌کردووه‌. که‌مجار نیشانه‌کانی وه‌ک: خاڵ(.) ، کۆما(،) ، کۆلۆن(:) و نیشانه‌ی سه‌رسوڕمان(!) و نیشانه‌ی پرسیار(؟) و ئه‌وانی دیکه‌ له‌ جێێ گونجاو دا داناوه‌، ئه‌وه‌ش ، خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ی تا ڕاده‌یه‌ک زه‌حمه‌ت کردووه‌ و کاریگه‌ریی بۆ سه‌ر تێگه‌یشتن له‌ باسه‌کان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ له‌ سه‌دان جێدا له‌بریتی ئه‌وه‌ی خاڵی کۆتایی ڕسته‌ دابنێت، نیشانه‌ی سه‌رسوڕمانی داناوه‌. هه‌روه‌ها له‌ سه‌دان جێدا به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویست بێت نیشانه‌ی (کۆما)ی داناوه‌. هه‌روه‌ها له‌ زۆر شوێن دا کاتێک سه‌رناوی باسێکی نووسیوه‌، خاڵێک یان کۆمایه‌کی له‌ به‌ر ده‌مدا داناوه‌ ! یان له‌ هه‌ندێک جێدا دوو کۆما یان کۆمایه‌ک و خاڵێکی به‌دوای یه‌کدا داناوه‌ ...

* له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستیدا کاتێک ناوی کتێبێک وه‌ک سه‌رچاوه‌ ده‌برێت، پێویسته‌ ناوی کتێبه‌که‌ و ناوی نووسه‌ره‌که‌ی و (ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕابوو ناوی وه‌رگێڕه‌که‌ی) و شوێن و مێژووی چاپی کتێبه‌که‌ و ئه‌و لاپه‌ڕانه‌ی که‌ سوودی لێ وه‌رگیراوه‌ بنووسرێت. له‌م کتێبه‌دا زۆر به‌ که‌می په‌یڕه‌وی ئه‌وه‌ کراوه‌ و زۆربه‌ی جار ته‌نها ناوی کتێبه‌که‌ و ناوی نووسه‌ره‌که‌ی نووسراوه‌. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی (46) و (1239) دا به‌ ڕۆشنی به‌رچاو ده‌که‌وێت.

* له‌م کتێبه‌دا گه‌لێک هه‌ڵه‌ی "ڕێزمانی" و هه‌ڵه‌ی "زمانه‌وانی" به‌رچاو ده‌که‌وێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ ڕێزمانییه‌کان یه‌کجار زۆرن، لێیان ده‌گه‌ڕێم. به‌ڵام ده‌کرێت چه‌ند دانه‌یه‌ک له‌ هه‌ڵه‌ زمانه‌وانییه‌کانی ته‌نها "سه‌ره‌تای" کتێبه‌که‌ ده‌سنیشان بکه‌م :
1 ـ له‌ (ل 10،11،12...) دا چه‌ندین جار نووسیویه‌تی : "بابانیه‌کان" ده‌بوا "بابانه‌کان"ی نووسێبایه‌ ، هه‌روه‌ک ده‌ڵێن: " جاف ـ جافه‌کان، بڵباسه‌کان ، کورد ، کورده‌کان ..." .
2 ـ له‌ (ل 6) و هه‌ندێک لاپه‌ڕه‌ی دیکه‌شدا وشه‌ی "تاربێژ"ی له‌ جێی "محاضر"ی عه‌ره‌بی به‌کار هێناوه‌، "وانه‌بێژ" له‌ زمانی کوردیدا زیاتر جێی خۆی گرتووه‌.
3 ـ له‌ (ل 5ـ9)، نووسه‌ر کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی خۆی له‌ زمانی که‌سێکی دیکه‌وه‌ نووسیوه‌ته‌وه‌، له‌ کۆتایی ژیاننامه‌که‌دا له‌ له‌ (ل 9)دا نووسیویه‌تی : "ژنی، که‌وکه‌ب خانمی شاعیره‌ و خاوه‌نی ، چوار کوڕ و سێ کچه‌(هه‌ردووکیان)" ده‌بوایه‌ بینووسیبایه‌ : "هاوسه‌ره‌که‌ی ناوی که‌وکه‌ب خانمه‌ و چوار کوڕ و سێ کچیان هه‌یه‌ " . پاش ئه‌و ڕسته‌یه‌ نووسیویه‌تی : "محه‌مه‌دئه‌مین هه‌ورامانی ، ساڵی(1983)، له‌ ئاڵیاوا ، له‌ مانگی (نۆ) له‌ دایک بووه‌". هه‌روه‌ها باشتر بوو که‌ ئه‌م ڕسته‌یه‌ی له‌(ل 5)دا ڕاسته‌وخۆ پاش ئه‌وه‌ی که‌ ناوی خۆی نووسیوه‌ و خۆی ناساندووه‌ بینووسیایه‌ ، نه‌ک له‌کۆتایی ژیاننامه‌که‌دا! (جێی سه‌رنجه‌ که‌ له‌لاپه‌ڕه‌ پێنجدا نووسیویه‌تی له‌ "بیاره‌" له‌دایک بووه‌ ، که‌چی له‌ لاپه‌ڕه‌ نۆ دا نووسیویه‌تی له‌ "ئاڵیاوا" له‌ دایک بووه‌!).

* له‌ (ل1103 هه‌تاکو 1186) دا کورته‌ی ژیاننامه‌ و نموونه‌ی شیعری هه‌ندێک له‌ شاعیره‌کانی هه‌ورامان نووسراوه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ک له‌ (ل 1186) دا ڕوون کراوه‌ته‌وه‌، ئه‌و به‌شه‌ له‌سه‌ر داوای نووسه‌ری کتێبه‌که‌ ، له‌ لایه‌ن "حه‌کیم مه‌لاسالح"ه‌وه‌ نووسراوه‌. سه‌باره‌ت به‌و به‌شه‌ ئه‌م تێبینیانه‌م هه‌یه‌ :
1 ـ نووسه‌ری ئه‌و به‌شه‌ له‌ ژێر ناوی زۆربه‌ی شاعیره‌کاندا مێژووی له‌‌دایکبوون و مردنی شاعیره‌کانی نووسیوه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ ده‌سنیشانی بکات ئه‌و مێژووه‌ "زایینی، کۆچی یان هه‌تاوی"یه‌ ! ئه‌گه‌ر ته‌مه‌نی شاعیره‌کان به‌پێی ئه‌و ژماره‌ ساڵانه‌ که‌ ئه‌و نووسیونی، لێک بده‌ینه‌وه‌، ده‌بێت هه‌ندێکیان هه‌ر به‌ منداڵی مردبن و هه‌ندێکی که‌شیان ته‌مه‌نیان دووسه‌د ساڵ بووبێت !! بۆ نموونه‌ له‌ (ل 1143) دا کورته‌ی ژیاننامه‌ی مه‌لا عه‌بدوڵڵای مفتی نووسیوه‌، له‌وێدا له‌ ژێر ناوی موفتی دا نووسیویه‌: (1272ـ1242). له‌ (ل 1154)یشدا ساڵی له‌دایکبوون و مردنی دوکتور سدیقی مفتی زاده‌ی به‌مجۆره‌ نووسیوه‌(1224ـ1405)یان له‌ (ل 1150)دا کورته‌یه‌کی ده‌رباره‌ی مه‌لا خالیدی مفتی کوڕی مه‌لا عه‌بدوڵڵا مفتی نووسیوه‌ و ساڵه‌کانی به‌مجۆره‌ نووسیوه‌ : (1232ـ1400) که‌ به‌پێی ئه‌وه‌ بێت ، ده‌بێت ته‌مه‌نی 168ساڵ بووبێت! جێی سه‌رنجه‌ محه‌مه‌دی میهری (دشه‌، 1889 ـ ئه‌سته‌مبوڵ 19 ـ4ـ1957) که‌ کوڕه‌ گه‌وره‌ی مه‌لا عه‌بدوڵڵا مفتی بوه‌، که‌سێکی نیشتمانپه‌روه‌ر، ڕۆژنامه‌نووس، شاعیر، نووسه‌ر، یاساناس و شاره‌زای زمانی کوردی و دیالێکته‌کانی بووه‌ و خاوه‌نی چه‌ند کتێب و به‌رهه‌مه‌، که‌چی له‌و کتێبه‌دا و له‌و به‌شه‌دا ناویشی نه‌هاتووه‌!...

دوا وته‌ :
ناوچه‌ی هه‌ورامان مێژوویه‌کی قووڵ و به‌رینی هه‌یه‌ و به‌شێکی گرنگ له‌ مێژووی نه‌ته‌وه‌که‌مان پێک دێنێت، به‌ڵام مخابن ، مێژووی هه‌ورامانیش وه‌ک سه‌رجه‌م مێژووی نه‌ته‌وه‌که‌مان به‌شێکی که‌می تۆمار کراوه‌ و ئه‌وه‌ی دیکه‌ی فه‌وتاوه‌ و له‌بیر چۆته‌وه‌ و به‌ده‌گمان کاری زانستیی له‌سه‌ر کراوه‌. سه‌باره‌ت به‌ مێژووی کۆنی هه‌ورامان ده‌کرێت بڵێین باشترین سه‌رچاوه‌ بۆ ساغکردنه‌وه‌ی، ئه‌و شوێنه‌وار و پاشماوه‌ دێرینه‌ به‌نرخانه‌یه‌ که‌ له‌ ناوچه‌ی هه‌وراماندا هه‌ن؛ ئه‌م ئه‌رکه‌ش ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆی که‌سانی پسپۆڕی بواری ئارکیۆلۆجی. بۆ ساغکردنه‌وه‌ی مێژووی هه‌ورامان له‌ سه‌ده‌کانی پێش و دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئایینی ئیسلام ،ناچارین زانیاریی له‌و کتێب و نووسراوانه‌ به‌ ده‌ست بهێنین که‌ له‌و ده‌مانه‌دا له‌ لایه‌ن گه‌لانی دراوسێی کورده‌وه‌ نووسراون، که‌ دیاره‌ له‌وانیشدا زۆرجار له‌ دیدی دوژمنه‌وه‌ باس له‌ کورد کراوه‌ و مێژوونووسی کورد ده‌بێت زۆر به‌ هوشیارییه‌وه‌ سوود له‌و سه‌رچاوانه‌ وه‌ربگرێت. سه‌باره‌ت به‌ مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی هه‌ورامان ده‌توانین بڵێین که‌ به‌شێکی که‌می تۆمار کراوه‌ و به‌شی زۆری وه‌کوو مێژووی زاره‌کی ماونه‌ته‌وه‌ و پێویسته‌ هه‌رچی زووتر که‌سانی لێزان و پسپۆڕ کاری له‌سه‌ر بکه‌ن.
هه‌روه‌ها ناوچه‌ی هه‌ورامان خاوه‌نی فۆلکلۆرێکی یه‌کجار ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ئه‌گه‌ر بێت و که‌سانی دڵسۆز و شاره‌زا کۆی بکه‌نه‌وه‌ و لێی بکۆڵنه‌وه‌، ده‌توانن چه‌ندین کتێبی سه‌نگینی لێ پێک بهێنن.
دیالێکتی هه‌ورامانیش بۆ خۆی باسێکی یه‌کجار ده‌وڵه‌مه‌ند و فره‌لایه‌نه‌ و ئه‌ویش وه‌کوو پێویست کاری زانستی له‌ سه‌ر نه‌کراوه‌. ته‌نانه‌ت هه‌وڵی ئه‌وه‌ش نه‌دراوه‌ که‌ له‌ دوو توێی فه‌رهه‌نگێکی سه‌نگیندا وشه‌کانی دیالێکتی هه‌ورامانی به‌ لێکدانه‌وه‌یه‌کی که‌مه‌وه‌ بنووسرێت ؛ که‌ ئه‌مایان ئه‌رکی سه‌رشانی که‌سانی وه‌ک مامۆستا محه‌مه‌دئه‌مین هه‌ورامییه‌ و ده‌بوا زیاتر له‌ هه‌ر بوارێک له‌و بواره‌دا خه‌ریک بوونایه‌.
له‌ دوا وته‌مدا ده‌مه‌وێت بڵێم مێژووی هه‌ورامان ته‌نها بریتی نییه‌ له‌ مێژووی بنه‌ماڵه‌ی سانه‌کان، به‌گه‌کان، شێخه‌کان... و خانه‌کانی هه‌ورامان، به‌ڵکوو هه‌ورامان خاوه‌نی مێژوویه‌کی زۆر له‌وه‌ به‌رفراوانتر و قووڵتره‌ و ده‌بێت ئه‌و مێژووه‌ به‌ شێوه‌ی زانستییانه‌ و بێلایه‌نانه‌ و به‌ گیانێکی پڕ له‌ وره‌ و جورئه‌ته‌وه‌ بنووسرێته‌وه‌ و له‌به‌ر خاتری ئه‌م و ئه‌و باسی لاوه‌کی و تایبه‌تیی تێهه‌ڵکێش نه‌کرێت.

سه‌رنجێک :
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئه‌و په‌ڕه‌گرافانه‌ی که‌ له‌ کتێبه‌که‌م وه‌رگرتوون، وه‌کوو خۆیان نووسیومنه‌ته‌وه‌ و به‌ هیچ جۆرێک ده‌ستکاریم نه‌کردوون.

جوتیار حاجی تۆفیق ـ مای 2004
Jwtiar67@hotmail.com
بگه‌رێوه »»»

avatar avatar avatar avatar 
avatar avatar avatar avatar 
avatar avatar avatar avatar 




Radio

 

 

Gagesh Start Contact Font Mindalan Curawcur Klasik Niwe Meju Klasik Farsi Nopardazan Adabiate kodakan