ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947

خوێندنه‌‌وه‌‌ی کتێبی
‌(ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947)
ـ پێداچونه‌وه‌ و ڕاستکردنه‌‌وه‌‌ی هه‌‌‌ندێک له‌‌ هه‌‌‌ڵه‌‌کانی ـ
نوسینی: جوتیار حاجی تۆفیق

‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947'' کتێبێکی (348) لاپه‌‌ڕه‌‌ییه‌‌، ''د. هیمدادی حوسێن'' نوسیویه‌تی‌‌ و ده‌‌زگای چاپ و په‌‌خشی سه‌‌رده‌‌م‌ ساڵی 2002 له‌‌ سلێمانی‌ چاپیکردوه‌‌. له‌‌سه‌‌ر به‌‌رگی ناوه‌‌وه‌‌ی ئاماژه‌‌ بۆ ئه‌‌وه‌‌ کراوه‌‌ که‌‌ ''ئه‌‌م کتیبه‌‌ نامه‌‌یه‌‌کی دکتۆرایه‌‌ له‌‌لایه‌‌ن نوسه‌‌ره‌‌وه‌‌ بۆ ئه‌‌نجومه‌‌نی کۆلیجی زمان له‌‌ زانکۆی سلێمانی به‌‌ سه‌‌رپه‌‌رشتی پ. د. عیزه‌‌ددین مسته‌‌فا ڕه‌‌سوڵ ئاماده‌‌کراوه‌‌''.
ئه‌م کتێبه‌ به‌سه‌ر چوار فه‌سڵدا دابه‌شکراوه‌:
فه‌سڵی یه‌که‌م ـ "مێژووی ئابووری و سه‌ربازی و په‌روه‌رده‌و فه‌رهه‌نگی و دێمۆکراسی کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات 1942 ـ 1947"‌.
فه‌سڵی دووه‌م ـ "چاپخانه‌ و ڕۆژنامه‌نووسیی کۆماری دێمۆکراتی کوردستان".
فه‌سڵی سێیه‌م ـ "ڕۆژنامه‌نووسیی کوردیی به‌ زمانی فارسی له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆمارو هاوکاری نووسه‌رانی کوردستانی باشوور له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌نوسیی کۆماردا".
فه‌سڵی چواره‌م ـ "ڕۆژنامه‌نووسیی سه‌رده‌می کۆمارو ئه‌ده‌بیاتی کوردی".
هه‌‌‌رچه‌‌ند کتێبه‌‌که‌‌ له‌‌ 2002 دا چاپکراوه‌‌ و بڵاوکراوه‌‌ته‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام من له‌‌ ڕۆژی 15/12/2004 دا ده‌‌ستمکه‌‌وت. پاش ئه‌‌وه‌‌ی که‌‌ به‌‌ وردیی خوێندمه‌‌وه‌‌، بڕیارمدا‌ که‌‌ به‌‌شێک له‌‌ هه‌‌‌ڵه‌‌کانی ڕاست بکه‌‌مه‌‌وه‌‌ و هه‌‌‌ندێک له‌‌ باسه‌‌کانی زیاتر ڕون بکه‌‌مه‌‌وه‌‌. ده‌‌بێت ئه‌‌وه‌‌ش بڵێم که‌‌ من نامه‌‌ی دوکتۆراکه‌‌م نه‌‌دیوه‌‌ و نازانم جیاوازیی له‌‌گه‌‌ڵ ئه‌‌م کتێبه‌‌‌دا هه‌‌‌یه‌‌ یان نا؟! خودی نوسه‌ره‌که‌شی ‌‌ئاماژه‌‌ی بۆ ئه‌‌وه‌‌ نه‌‌کردوه‌‌ که‌‌ ئاخۆ نامه‌‌ی دوکتۆراکه‌‌ی وه‌‌ک خۆی چاپکردوه‌‌ یان گۆڕانکاریی تیادا کردوه‌‌! له‌‌به‌‌ر ئه‌‌وه‌‌ سه‌‌رنجه‌‌کانم به‌‌پێی ده‌‌قی ئه‌‌م کتێبه‌‌ ده‌‌نوسم، نه‌‌ک به‌‌پێی نامه‌‌ی دوکتۆراکه‌‌!
سه‌‌ره‌‌تا به‌‌پێویستی ده‌‌زانم که‌‌ چه‌‌ند سه‌‌رنجێکی گشتیی ده‌‌رباره‌‌ی کتێبه‌‌که‌ بخه‌‌مه‌‌ ڕو:
یه‌‌که‌‌م :
ناوی کتێبه‌‌که‌‌ به‌‌م جۆره‌‌یه‌‌ ‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947''. لای هه‌‌‌مومان ڕۆشنه‌‌ که‌‌ ماوه‌‌ی حوکمڕانیی کۆماری کوردستان، که‌‌متر له‌‌ ساڵێک بوه‌‌. ئه‌‌گه‌‌ر ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 22/1/1946 به‌‌ ڕۆژی دامه‌‌زراندنی و ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 17/12/1946 به‌‌ ڕۆژی کۆتایی هاتنی دابنێین، ئه‌‌وا ده‌‌توانین بڵێین که‌ ‌کۆماری کوردستان ته‌‌مه‌‌نی نزیکه‌‌ی (11) مانگ بوه‌‌. به‌‌ڵام هه‌‌‌روه‌‌ک له‌‌ ناوی کتێبه‌‌که‌‌دا ده‌‌رده‌‌که‌‌وێت، سنوری مێژویی ئه‌‌م لێکۆڵینه‌‌وه‌‌یه‌ (ساڵی 1942 هه‌‌‌تاکو ساڵی 1947‌)ه‌‌. لێره‌‌دا ده‌‌گه‌‌ینه‌‌ ئه‌‌وه‌‌ی که‌‌ بڵێین هه‌‌‌ر له‌‌ خودی ناوی کتێبه‌‌که‌‌دا، ناکۆکییه‌‌ک هه‌‌‌یه‌‌! چونکه‌‌ سنوره‌‌ مێژوییه‌‌که‌‌ی ‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان'' ده‌‌کاته‌‌ ماوه‌‌ی نێوان (22/1/1946 هه‌‌‌تاکو 17/12/1946) نه‌‌ک (1942 ـ 1947). هه‌‌‌رچه‌‌ند نوسه‌‌ر له‌‌سه‌‌ره‌‌تای کتێبه‌‌که‌‌، له‌‌ لاپه‌‌ڕه‌‌ (12)دا به‌‌ کورتی باسی ئه‌‌وه‌‌ی کردوه‌‌ که‌ لێکۆڵینه‌‌وه‌‌که‌‌ی له‌‌ دامه‌‌زراندنی ''کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک.''ه‌‌وه‌‌ ده‌‌ستپێده‌‌کات هه‌‌‌‌تاکو ڕۆژی له‌‌سێداره‌‌درانی قازییه‌‌کان له‌‌ 31/3/1947، به‌‌ڵام ئه‌‌م ڕونکردنه‌‌وه‌‌یه‌‌ ناتوانێت ئه‌‌و ڕاستییه‌‌ وه‌‌لابنێت که‌‌ ناوی کتێبه‌‌که‌‌ ناکۆکی تێدایه‌‌! بۆ نمونه‌‌ ئه‌‌گه‌‌ر ناوه‌‌که‌‌ی به‌‌م جۆره‌‌ بوایه‌‌: ‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 22/1/1946 ــ 17/12/1946 و له‌‌ پێشه‌‌کییه‌‌که‌‌یدا ئه‌‌وه‌‌ی ڕونبکردایه‌‌ته‌‌وه‌‌‌ له‌‌به‌‌ر ئه‌‌وه‌‌ی‌ ''کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک.'' و کۆماری کوردستان په‌‌یوه‌‌ندییه‌‌کی ته‌‌واویان به‌‌یه‌‌که‌‌وه‌‌ هه‌‌‌‌یه‌‌ و ته‌‌واوکه‌‌ری یه‌‌کترین، واپێویست بوه‌‌ که‌‌ له‌‌سه‌‌ره‌‌تادا باس له‌‌ گۆڤاری نیشتمان و بڵاوکراوه‌‌کانی دیکه‌‌ی ‌کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. بکرێت. ئه‌‌وسا که‌‌س سه‌‌رنجێکی ڕه‌‌خنه‌‌گرانه‌‌ی له‌‌و جۆره‌‌ی نه‌‌ده‌‌بو. ته‌‌نانه‌‌ت ئه‌‌گه‌‌ر ناوه‌‌که‌‌ی به‌‌م جۆره‌‌ش بوایه‌:‌ ‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1943- 1946'' تاڕاده‌‌یه‌‌ک دروستتر بو له‌‌وه‌‌ی که‌‌ له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌و کتێبه‌‌ نوسراوه‌‌! چونکه‌‌ هیچ بڵاوکراوه‌‌یه‌‌کی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. پێش ساڵی 1943 ده‌‌رنه‌‌کراوه‌‌ و هیچ بڵاوکراوه‌‌یه‌‌کی کۆماری کوردستانیش پێی نه‌‌ناوه‌‌ته‌‌ ساڵی 1947! کتێبه‌‌که‌‌ش (یان لێکۆڵینه‌‌وه‌‌که‌‌‌) تایبه‌‌ته‌‌ به‌‌ ‌''ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان'' نه‌‌ک ''ڕوداوه‌‌ مێژوییه‌‌کانی'' ئه‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌.

دوه‌‌م:
باشتر بو نوسه‌‌ری ئه‌‌م کتێبه‌‌ "وه‌‌کو سه‌‌رچاوه‌"‌ ڕاسته‌‌و‌خۆ سودی له‌‌ کتێبی ''The Kurdish Republic of 1946''ی ویلیام ئێگڵتۆن،(1) هه‌‌‌‌ر‌‌وه‌ها " The Kurdish Republic of Mahabad "ی ئارشێ ڕۆز‌‌ڤێڵت،(2) وه‌‌ربگرتا‌یه‌ که‌‌ له‌‌ ده‌‌یان لاپه‌‌ڕه‌‌دا زانیاریی لێیانه‌‌وه‌‌ وه‌‌رگرتوه‌‌، به‌‌ڵام نه‌‌ک له‌‌ تێکسته‌‌ ئینگلیزییه‌‌کانیانه‌‌وه‌! به‌‌ڵکو له‌‌و وه‌‌رگێڕانه‌‌ پڕ له‌‌ هه‌‌‌ڵه‌‌ و که‌‌موکوڕییانه‌‌وه‌‌ که‌ له‌‌ لێکۆڵینه‌‌وه‌‌ی زانستیدا‌ مرۆڤ‌ هه‌‌‌رگیز ناتوانێت پشتیان پێببه‌‌ستێت. باوه‌‌ڕیش ناکه‌‌م په‌‌یداکردنیان له‌‌ ناوه‌‌وه‌‌ی وڵات کارێکی هێنده‌‌ سه‌‌خت بوبێت! وه‌‌کو من بزانم کتێبه‌‌که‌‌ی ویلیام ئێگڵتۆن له‌‌ کتێبخانه‌‌ی هه‌‌‌ندێک که‌‌س و له‌‌ کتێبخانه‌‌کانی زانکۆکانی کوردستان په‌‌یدا ده‌‌بێت. بۆ نمونه‌‌ ساڵانی1987ـ 1990 چه‌‌ندین جار له‌‌ کتێبخانه‌‌ی گشتیی سلێمانی وه‌‌رمگرتوه‌‌، تا جارێکیان سه‌‌رجه‌‌م کتێبه‌‌که‌‌م کۆپیکرد، که‌‌ تا ئێستاش ئه‌‌و کۆپییه‌‌م ماوه‌‌. یاخود ده‌یتوانیی سود له‌ وه‌رگێڕانه‌ عه‌ره‌بییه‌که‌ی مامۆستا جه‌رجیس فه‌تحوڵڵا وه‌ربگرێت، که‌ زۆر له‌ وه‌رگێڕانه‌ کوردیی و فارسییه‌که‌ی سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی باشتره‌.(3) وتاره‌ درێژه‌که‌ی "ئارشێ ڕۆز‌‌ڤێڵت"یش ئه‌‌گه‌‌رچی یه‌‌که‌‌مجار ساڵی 1947 بڵاوکراوه‌‌ته‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام دواتر وه‌‌ک نامیلکه‌‌ و له‌‌ چه‌‌ند گۆڤاری ئینگلیزییدا سه‌‌رله‌‌نوێ چاپکراوه‌‌ته‌‌وه‌‌.(4)
سێیه‌‌م:
له‌‌م کتێبه‌‌دا ئه‌‌گه‌‌ر وێنه‌‌ی که‌‌سه‌‌کان و کڵێشه‌‌ی ڕۆژنامه‌‌ و گۆڤاره‌‌کان و ده‌‌قی ئه‌‌و په‌‌ره‌‌گرافانه‌‌ که‌‌ له‌‌ وتار و لێکۆڵینه‌‌وه‌‌ی که‌‌سانی دیکه‌‌وه‌‌ وه‌‌رگیراون، لابده‌‌ین، ده‌‌بینین لێکدانه‌‌وه‌‌ و ڕونکردنه‌‌وه‌‌ و سه‌‌رنجه‌‌کانی نوسه‌‌ره‌‌که‌‌ی ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ نین که‌‌ بۆ نامه‌‌ی دوکتۆرایه‌‌ک به‌‌شبکه‌‌ن! ده‌‌بوا لێکدانه‌‌وه‌‌ و ڕونکردنه‌‌وه‌‌ی نوسه‌‌ری ئه‌‌م کتێبه‌‌، پانتاییه‌‌کی زیاتری له‌‌ لێکۆڵینه‌‌وه‌‌که‌‌دا بگرتایه‌‌. کاتێک‌ مرۆڤ به‌‌وردیی کتێبه‌‌که‌‌ ده‌‌خوێنێته‌‌وه‌‌ گه‌‌لێک باس و بابه‌‌تی ئه‌‌وتۆ دێنه‌‌ به‌‌رچاوی که‌‌ ده‌‌بوا زیاتر ڕونبکرانایه‌‌‌ته‌‌وه‌، که‌‌چی به‌‌ چه‌‌ند دێڕێک و به‌‌ زانیارییه‌‌کی که‌‌مه‌‌وه‌ به‌‌ڕێکراون! {پاشان ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێک له‌و باسانه‌ ده‌که‌م که‌ پێویستبو زیاتر ڕونبکرانایه‌ته‌وه‌}.
چواره‌‌م:
له‌‌م کتێبه‌‌دا به‌‌م جۆره‌‌ ڕیزبه‌‌ندییه‌، له‌‌ گۆڤار و ڕۆژنامه‌‌کانی سه‌‌رده‌‌می کۆماری کوردستان کۆڵڕاوه‌‌ته‌‌وه‌‌‌: (گۆڤاری نیشتمان، گۆڤاری هاواری کورد، گۆڤاری هاواری نیشتمان، گۆڤاری هه‌‌‌ڵاڵه‌‌، گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد، گۆڤاری کوردستان)، ئنجا ڕۆژنامه‌‌ی (کوردستان) و به‌‌دوای ئه‌‌ویشدا ده‌‌رباره‌‌ی ڕۆژنامه‌‌ی (کوهستان)ی نوسیوه‌‌.(5)
سه‌‌باره‌‌ت به‌‌و به‌‌شه‌‌ ئه‌‌م تێبینیانه‌‌م هه‌‌‌یه‌‌:
1ـ له‌‌ لێکۆڵینه‌‌وه‌‌ی زانستییدا زۆربه‌‌ی جار واباشتره‌‌ که‌‌ لێکۆڵه‌‌ر به‌‌پێی (زنجیره‌‌ی مێژویی) له‌‌ ڕوداو و باسه‌‌کان بکۆڵێته‌‌وه‌‌. نوسه‌‌ری ئه‌‌م کتێبه‌‌ش هه‌‌‌روه‌‌ک له‌‌ لاپه‌‌ڕه‌‌ (14)دا ئاماژه‌‌ی بۆکردوه‌‌، ویستویه‌‌تی هه‌‌‌مان میتۆد په‌‌یڕه‌‌و بکات. به‌‌ڵام کاتێک سه‌‌رنج ده‌‌ده‌‌ین، نه‌‌یتوانیوه‌ به‌‌ دروستیی په‌‌یڕه‌‌وی ئه‌‌و میتۆده‌‌ بکات. ئه‌‌گه‌‌ر ئه‌‌وه‌‌ی ڕه‌‌چاوبکردایه‌‌ ئه‌‌وسا گۆڤاره‌‌کان به‌‌جیا و ڕۆژنامه‌‌کانی به‌‌جیا دانه‌‌ده‌‌نا! به‌‌ڵکو هه‌‌‌مویانی به‌‌پێی زنجیره‌‌ی مێژوییان داده‌‌نا و به‌‌رودوا لێیانیده‌‌کۆڵییه‌‌وه‌.‌ ته‌‌نانه‌‌ت بۆ گۆڤاره‌‌کانیش زنجیره‌‌ی مێژویی له‌‌به‌‌رچاو نه‌‌گرتوه‌‌، ئه‌‌گینا گۆڤاری هه‌‌‌ڵاڵه‌‌ی نه‌‌ده‌‌خسته‌‌ دوای گۆڤاری هاواری نیشتمان و گۆڤاری (کوردستان)ی نه‌ده‌‌‌خسته‌‌ کۆتایی! باشتر وابو که‌‌ سه‌‌رجه‌‌م گۆڤار و ڕۆژنامه‌‌کانی به‌‌پێی مێژوی ده‌‌رچونی (یه‌‌که‌‌مین ژماره‌‌)یان به‌‌رودوا ڕیزبکردایه‌‌، پاشان ده‌‌رباره‌‌ی هه‌‌‌‌ریه‌‌‌که‌‌‌یانی بنوسیایه‌‌‌. به‌‌‌و پێیه‌‌ ده‌‌بوا گۆڤار و ڕۆژنامه‌‌کان به‌‌م جۆره‌‌ ڕیز بکرانایه‌‌:
(1) گۆڤاری نیشتمان، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ سه‌ره‌تای مانگی جولای 1943دا ده‌رکراوه‌.
(2) ڕۆژنامه‌‌ی (نامه‌ی هه‌فته‌گی کوهستان) یان (نامه‌ی کوهستان)، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕۆژی دو شه‌ممه‌ 7ی اسفند 1323 ‌(26/2/1945)دا ده‌رکراوه‌.
(3) گۆڤاری هاواری کورد، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕه‌زبه‌ری 1324 (کۆتایی سێپتێمبه‌ر ـ سه‌ره‌تای ئۆکتۆبه‌ری 1945)دا ده‌رکراوه‌.
(4) گۆڤاری کوردستان، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 6/12/1945دا ده‌رکراوه‌.
(5) ڕۆژنامه‌‌ی کوردستان، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 10/1/1946دا ده‌رکراوه‌.
(6) گۆڤاری هه‌‌‌ڵاڵه‌‌، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕه‌شه‌مه‌ی‌ 1324 (کۆتایی فێبروه‌ری ـ سه‌ره‌تای مارتی 1946) دا ده‌رکراوه‌.
(7) گۆڤاری هاواری نیشتمان، یه‌که‌م ژماره‌ی له‌ ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 21/3/1946دا ده‌رکراوه‌.
(8) گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد، یه‌که‌م ژماره‌ی له ڕۆژی‌ یه‌ک شه‌ممه‌ 21/4/1946دا ده‌رکراوه‌.
2ـ پێویست بو ڕاسته‌‌وخۆ دوای گۆڤاری نیشتمان، ده‌‌رباره‌‌ی گۆڤاری (ئاوات)ی بنوسیایه‌‌، چونکه‌‌ ئه‌‌م گۆڤاره‌‌ش به‌‌یه‌‌کێک له‌‌ بڵاوکراوه‌‌کانی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. داده‌‌نرێت و پاش وه‌‌ستانی گۆڤاری نیشتمان، له‌‌ ئۆگوستی 1944دا له‌‌لایه‌‌ن محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌سه‌ندییه‌وه‌ تاقه‌ یه‌ک ژماره‌ی لێده‌رکراوه‌. {دواتر ده‌چمه‌وه سه‌ر باسی ئه‌م گۆڤاره‌}.
3ـ له‌هه‌ندێک کتێب و وتار و لێکۆڵینه‌وه‌دا، له‌ ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی کۆماری کوردستاندا ناوی (ئاگر ـ Agir)یش هاتوه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ هیچکامیاندا زانیارییه‌کی ئه‌وتۆ ده‌رباره‌ی نوسرابێت. گرنگترینی ئه‌و سه‌رچاوانه‌، کتێبی ''The Kurdish Republic of 1946''ه‌.(6) ده‌بوا له‌م کتێبه‌دا که‌ تایبه‌‌ته‌‌ به‌‌ ‌ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری کوردستان، سه‌رنج و ڕونکردنه‌وه‌یه‌ک ده‌رباره‌ی (ئاگر) بنوسرایه‌. له‌و باوه‌ڕه‌دام که‌ ویلیام ئێگڵتۆن له‌خۆیه‌وه‌ ئه‌و ناوه‌ی له‌ ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی کۆماری کوردستان دا نه‌نوسیوه! به‌ڵکو ناوه‌کانی له‌ که‌سانی شاره‌زای ئه‌و سه‌رده‌مه‌ وه‌رگرتوه‌. وای بۆ ده‌چم ئه‌م بڵاوکراوه‌یه‌ ناوی (ئاگری) بو بێت و له ماوه‌ی حوکمڕانیی کۆماردا ده‌رکرابێت.‌ {شایانی باسه‌ ساڵی 1998 له‌ وتارێکی کورتدا سه‌رنجی ڕوناکبیران و لێکۆڵه‌رانی کوردم بۆ ئه‌وه‌ ڕاکێشاوه‌}.(7)
4 ـ له‌ ژماره‌ 61ی ڕۆژنامه‌ی "کوردستان"دا که‌ له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ 1ی پوشپه‌ڕی 1325 (22/6/1946)دا ده‌رکراوه، له‌ لاپه‌ڕه‌ (2)دا ئاگادارییه‌ک له‌ لایه‌ن "دڵشادی ڕه‌سوڵی"یه‌وه‌ بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ و تیایدا ڕایگه‌یاندوه‌ که‌ نیازی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌‌ گۆڤارێکی مانگانه‌ به‌ناوی "زانست Zansist"ه‌وه‌ ده‌ربکات، جا به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ داوای هاوکاریی له‌ نوسه‌ران کردوه که‌ به‌ بابه‌تی ئه‌ده‌بی، زانستی، کۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌یی بۆ گۆڤاره‌که‌ بنێرن. ده‌قی ئه‌و ئاگادارییه‌ به‌م جۆره‌یه‌:
بۆ زانین
زانست
Zansist
گوواری زانست گوواریکی زانستی، کومه‌لایه‌تی، تربیتی ئه‌ده‌بیه‌ له‌ مانگی پووشپه‌ری سالی 1325 وه‌ مانگی ژماره‌ییک وه‌ده‌رده‌که‌وی. له‌ نوسه‌رانی به‌رزی کوردستان تکا ده‌که‌ین مقالاتی ادبی زانستی کومه‌لایه‌تی تربیتی به‌ نشانی (وزاره‌ت فه‌رهه‌نگ ده‌فته‌ری گوواری زانست) بومان بنیرن تا له‌ گوواری زانست دا ده‌رج بکری.
مدیری مسئول و خاوه‌نی امتیاز دلشاد رسولی
ئه‌گه‌ر بێت و پاش ئه‌م ئاگادارییه،‌ ئه‌م گۆڤاره‌ ده‌رکرابێت، ئه‌وا پێویسته‌ ناوه‌که‌ی له‌ دوای "گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد" بنوسرێت، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ تا ئێستا هیچ ژماره‌یه‌کی ئه‌م گۆڤاره‌ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ده‌ستنه‌خراوه‌‌، ناتوانین له‌ خۆمانه‌وه‌ ناوه‌که‌ی له‌ ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی سه‌رده‌می کۆماری کوردستاندا تۆماربکه‌ین! ‌
5 ـ له‌م کتێبه‌دا که‌ ده‌رباره‌ی "گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی کۆماری کوردستان"ه، (26) لاپه‌ڕه‌ ده‌رباره‌ی (نامه‌ی کوهستان) نوسراوه‌ (ل 169 هه‌تاکو ل 195)، له‌ حاڵێکدا ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ له‌ "تاران" و به‌ زمانی "فارسی" ده‌رکراوه‌! به‌ڵام که‌متر له‌ (14) لاپه‌ڕه‌ ده‌رباره‌ی ڕۆژنامه‌ی "کوردستان"ی کۆماری کوردستان نوسراوه‌! ئایا ده‌بێت له‌کتێبێکی ئاوادا که‌ ده‌رباره‌ی"گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی کۆماری کوردستان"ه، (26) لاپه‌ڕه‌ ده‌رباره‌ی (نامه‌ی کوهستان) بێت، به‌ڵام (14) لاپه‌ڕه‌ ده‌رباره‌ی ڕۆژنامه‌ی کوردستان بێت! جێی سه‌رنجه‌ که‌ نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ کاتێک له‌ ڕۆژنامه‌ی "کوردستان"ی کۆڵیوه‌ته‌وه‌، له‌ یه‌که‌م په‌ره‌گرافدا نوسیویه‌تی: "یه‌کێک له‌کاره‌ هه‌ره‌ گرنگ و پڕ بایه‌خه‌کانی کۆماری دێمۆکراتی کوردستان له‌ ڕوی ڕۆشنبیری و کلتورییه‌وه‌ ده‌رکردنی ڕۆژنامه‌ی (کوردستان)ه‌، هه‌وڵدانێکی سه‌رکه‌وتو بو، بناغه‌دانانێک بو بۆ ڕۆژنامه‌یه‌کی ڕۆژانه‌ی کوردی، که‌ ئه‌رکێکی قورس و توانایه‌کی ماددی و مه‌عنه‌وی زۆری گه‌ره‌که‌ ...". باشه‌ که‌ ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ هێنده‌ گرنگ بوه‌، چۆن ته‌نها به‌وه‌نده‌ به‌ڕێکراوه‌! به‌راوردێکی دیکه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌و لاسه‌نگییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڕۆژنامه‌ی کوردستان (114) ژماره‌ی لێده‌رکراوه‌، به‌ڵام (نامه‌ی کوهستان) که‌متر له‌ (90) ژماره‌ی لێده‌رکراوه‌. جێی سه‌رنجه‌ که‌ له‌م کتێبه‌دا (26) لاپه‌ڕه‌ ده‌رباره‌ی (نامه‌ی کوهستان) نوسراوه‌، به‌ڵام له‌هه‌مو ئه‌و جێیانه‌دا که‌ ناوی ڕۆژنامه‌که یان هه‌فته‌نامه‌که‌‌ هاتوه،‌ ته‌نها (کوهستان) نوسراوه‌‌! ڕاستییه‌که‌ی ناوه‌که‌ی (نامه‌ی هه‌فته‌گی‌ کوهستان) بوه‌، نه‌ک (کوهستان)! به‌ڵام له‌ سه‌روتاری یه‌که‌م ژماره‌یدا و له‌ هه‌ندێک وتاری دیکه‌دا ته‌نها (نامه‌ی کوهستان) نوسراوه‌ و ئێمه‌ش ده‌توانین هه‌ر به‌و جۆره‌ بینوسین. {پاشان ده‌چمه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌، لێره‌دا هه‌ر ئه‌مه‌نده‌ به‌ پێویست ده‌زانم}.
6ـ وه‌کو سه‌رنجم داوه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێک له‌ ژماره‌کانی ڕۆژنامه‌ی کوردستان مێژوه‌(زاینییه‌کان) به‌ هه‌ڵه‌ نوسراون. ده‌رک نه‌کردن به‌م حاڵه‌ته‌ زۆر که‌س له‌وانه‌ی به‌ هه‌ڵه‌دا بردوه‌ که‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌یان نوسیوه‌! تا ئێستا من کۆپیی (64) ژماره‌ی ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌م ده‌ستکه‌وتوه‌ و سه‌رنج و تێبینیم ده‌رباره‌ نوسیوه‌. له‌سه‌ر هه‌ندێک ژماره‌ (به‌تایبه‌ت ژماره‌کانی دوایی) ته‌نها مێژوی هه‌تاوی نوسراوه‌. له‌سه‌ر گه‌لێک ژماره‌شی مێژوی هه‌تاوی و کۆچی و زایینیش نوسراوه‌. به‌ڵام له‌سه‌ر هه‌ندێک ژماره‌ی مێژوه‌ زایینییه‌که به‌ هه‌ڵه‌ نوسراوه‌. لێره‌دا (وه‌ک نمونه) ‌ئاماژه‌ بۆ چه‌ند دانه‌یه‌ک له‌وانه‌ ده‌که‌م:
‌ یه‌که‌م ژماره‌ی ڕۆژنامه‌ی کوردستان له‌ ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 10/1/1946دا ده‌رکراوه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر خودی ئه‌و ژماره‌یه‌ 11ی ژانویه‌ 1946 نوسراوه‌.
ژماره‌ 2ی له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ 12/1/1946دا ده‌رکراوه‌، له‌سه‌ر ئه‌و ژماره‌یه‌ 13ی ژانویه‌ 1946 نوسراوه‌.
ژماره‌ 5 له‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ 19/1/1946دا ده‌رکراوه‌، له‌سه‌ر ئه‌و ژماره‌یه‌ 20ی ژانویه‌ 1946 نوسراوه‌.

پێنجه‌م:
له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌کادیمیدا ده‌سنیشانکردنی سه‌رچاوه‌ به‌گشت زانیارییه‌کانیه‌وه‌، خاڵێکی گرنگه‌ و ده‌بێت به‌وردی ڕه‌چاوبکرێت. ئه‌گه‌ر دیقه‌تی په‌راوێز و سه‌رچاوه‌کانی ئه‌م کتێبه‌ بده‌ین، ده‌بینین هه‌ندێک له‌ سه‌رچاوه‌کان به‌ته‌واوی و دروستیی نه‌نوسراون. من لای خۆم چه‌ند دانه‌م له‌وانه‌ ده‌سنیشانکردوه‌، به‌ڵام لێره‌دا ته‌نها ئاماژه‌ بۆ دوان له‌وانه‌ ده‌که‌م:
1ـ له‌ ل (259)دا بۆ ژیاننامه‌ی دڵشادی ڕه‌سوڵی سودی له‌ یه‌کێک له‌ ژماره‌کانی گۆڤاری به‌یان وه‌رگرتوه‌ و له‌ ل (282)دا له‌ په‌راوێزی ژماره‌ (48)دا به‌م جۆره‌ ئاماژه‌ی بۆ کردوه‌: "گ به‌یان، ژ 148، 1988، ل 80". ده‌بینین نه‌ ناوی نوسه‌ر و نه‌ ناوی وتاره‌که‌ی نه‌نوسیوه‌!
2ـ له‌ ل (55)، له‌ په‌راوێزی (9)دا ئاماژه‌ی بۆ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌ک کردوه‌، یه‌کێکیان وتوێژێکی ڕۆژنامه‌ییه‌ که‌ محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن و که‌ژاڵ ئه‌حمه‌د ساڵی 1992 له‌گه‌ڵ "محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی"دا سازیانکردوه‌. له‌وێدا سه‌رچاوه‌که‌ به‌م جۆره‌ ده‌سنیشانکراوه‌: "محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی، ڕۆژنامه‌ی ئاڵای ئازادی، ژ24، 24/5/1992، ل7". ڕاستتر و دروستتر بو که‌ به‌م جۆره‌ بینوسیایه‌: "گفتوگۆیه‌ک له‌گه‌ڵ سه‌ربازی نه‌ناسراو محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی، ئاماده‌کردنی: محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن و که‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، ڕۆژنامه‌ی ئاڵای ئازادی، خولی دوه‌م، ژماره‌ 24، 24/5/1992، ل7". هه‌رچه‌ند له‌م‌ کتێبه‌‌دا ئاماژه‌ی بۆ نه‌کرا‌وه،‌ له‌ ڕاستیدا‌‌ ئه‌و وتوێژه‌ دو به‌شه‌، به‌شه‌که‌ی دیکه‌ی له‌ هه‌مان ڕۆژنامه‌، له‌ ژماره‌ 25، 31/5/1992دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. شایانی باسه‌ محه‌مه‌د فه‌ریق حه‌سه‌ن له‌ ڕۆژنامه‌ی "کوردستانی نوێ"شدا ده‌رباره‌ی ڕۆڵی محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی له‌ بواری کاری چاپه‌مه‌نییدا نوسیوه‌.(8)
شه‌شه‌م:
له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌کادیمیدا ده‌سنیشانکردنی سه‌رچاوه‌ی ئه‌و وێنه‌ و دۆکۆمێنتانه‌ی که له‌‌ لێکۆڵینه‌وه‌که‌دا سودیان لێوه‌رگیراوه‌‌ خاڵێکی گرنگه‌ و ده‌بێت به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ ڕه‌چاوبکرێت. له‌م کتێبه‌دا ئاماژه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ی هیچکام له‌ وێنه‌کان نه‌کراوه‌. هه‌روه‌ها له‌ ل (52)دا کۆپیی به‌یاننامه‌یه‌کی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. به‌رچاو ده‌که‌وێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ ئاماژه‌ی بۆ سه‌رچاوه‌که‌ی کردبێت! وه‌کو من بزانم کۆپیی ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ی له‌ کتێبی "نگاهی به تاریخ مهاباد"، نوسینی: سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی، وه‌رگرتوه‌.(9) له‌ ل (23)شدا کۆپیی وێنه‌یه‌کی سه‌رده‌می کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. به‌رچاو ده‌که‌وێت که ئاماژه‌ی بۆ سه‌رچاوه‌که‌ی ئه‌ویش نه‌کردوه‌! دڵنیام که‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ی‌ له‌ ل (659)ی کتێبی "ژیان و به‌سه‌رهاتی عه‌بدولڕه‌حمان زه‌بیحی"، نوسینی: عه‌لی که‌ریمی، وه‌رگرتوه‌.(10) لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم‌ ڕاستییه‌ک بخه‌مه‌ ڕو، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ و چه‌ند وێنه‌ی زۆر به‌نرخی دیکه‌، که‌ زۆربه‌یان هی ده‌ورانی چالاکیی(کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.)ن، محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی پاش ساڵه‌ها ژیانی ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری پاراستبونی و نه‌یهێشتبو‌ بفه‌وتێن، ساڵی 1998 به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ داینی به‌ من که‌ به‌ سکانه‌ر وێنه‌یان لێبگرمه‌وه‌ و گه‌وره‌شیان بکه‌م. پاشان له‌ ده‌زگای "خاک" له‌ هه‌ر وێنه‌یه‌کیان چه‌ند دانه‌یه‌کمان لێ کۆپی کرد و وێنه ئۆریگناڵه‌کان و هه‌ندێک له‌ کۆپییه‌ گه‌وره‌کراوه‌کانم بۆ محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندیی گه‌ڕانده‌وه‌. دواتر به‌ ئاگاداریی خۆی کۆپیی (چه‌ند) دانه‌یه‌کیانم بۆ عه‌لی که‌ریمی نارد، که‌ ئه‌وده‌م نیازی چاپکردنی کتێبه‌که‌ی هه‌بو. ئه‌وه‌بو پاشان وێنه‌کانی له‌ پاشکۆی کتێبه‌که‌یدا دانابو، به‌ڵام به‌هه‌ر هۆیه‌ک بو، ناوی محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی وه‌ک "خاوه‌نی وێنه‌کان" له‌بیرکرابو!‌ ئه‌و وێنانه‌ له‌ کتێبی "ژیان و به‌سه‌رهاتی عه‌بدولڕه‌حمان زه‌بیحی"دا له‌ ل657، 658، 659، 660 و 676دا دانراون.
حه‌وته‌م:
نرخ و به‌های لێکۆڵینه‌وه‌ی له‌م جۆره‌ به‌وه‌ زیاد ده‌کات که‌ به‌رله‌هه‌رچی به‌ شێوه‌یه‌کی ورد و زنجیره‌یی ئاماژه‌ بۆ (پێشینه‌ی مێژویی) ئه‌و باسه‌ بکرێت که‌ نوسه‌ره‌که‌ مه‌به‌ستێتی لێیبکۆڵێته‌وه. له‌م کتێبه‌شدا باشتر و زانستییانه‌تر بو که‌ له‌ سه‌ره‌تادا، ئه‌گه‌رچی به‌ کورتییش بوایه‌، له‌ دوتوێی چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌کدا ئاماژه‌ بۆ پێشینه‌ی ڕۆژنامه‌نوسیی کوردی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان (به‌رله‌ کۆماری کوردستان) بکرایه‌. هه‌رچه‌ند له‌ هه‌ندێک جێدا ئاماژه‌ی له‌و جۆره‌ به‌رچاو ده‌که‌ون، به‌ڵام له‌ هیچ کامیاندا زانیاریی ورد و پێویست نه‌نوسراون و باسه‌کان به‌ شێوه‌ی زنجیره‌ی مێژویی نین. بۆ نمونه له‌ ل (169)دا به‌پشتبه‌ستن به‌ چه‌ند وتارێکی ئه‌حمه‌دی شه‌ریفی که‌ له‌ هه‌فته‌نامه‌ی "ئابیده‌ر"دا بڵاویکردوه‌ته‌وه‌، ناوی چه‌ند گۆڤار و ڕۆژنامه‌ی نوسیوه‌ که‌ هه‌ندێکیان نه‌ له‌دور و نه‌ له‌ نزیک په‌یوه‌ندییان به‌ کورده‌وه‌ نییه‌ و ئه‌‌حمه‌دی شه‌ریفی له‌ خۆڕایی له‌ نێو ڕۆژنامه‌نوسی کوردیدا جێی بۆکردونه‌ته‌وه‌! ‌{له‌م ڕوه‌وه‌ نامه‌م بۆ چه‌ند که‌سی شاره‌زا ناردوه‌. له‌وه‌ڵامی نامه‌کانمدا زانیاریی به‌سود و باسنه‌کراویان بۆ نوسیوم، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی لێره‌دا باسه‌که‌ له‌وه‌ زیاتر درێژه‌ نه‌کێشێت، هه‌ڵیان ده‌گرم بۆ کات و شوێنی خۆیان}. هه‌روه‌ها‌ له‌ ل (67)دا نوسیویه‌تی: "زۆربه‌ی سه‌رچاوه‌کان، ڕۆژنامه‌نووسیی و چاپخانه‌ له‌ کوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتدا، له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌، ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌و هه‌وڵه‌ جوامێرانه‌یه‌ی نه‌وه‌ی به‌درخانیه‌کان و به‌ تایبه‌تی (عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان) له‌ شاری (خوی)، که‌ له‌ ساڵی (1913)دا هه‌وڵیداوه‌ یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌ی کوردی له‌ ئێراندا به‌ ناوی (کوردستان) بڵاوبکاته‌وه‌...". لێره‌دا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ ئاگای له‌وه‌ نییه‌ که‌ له‌ ساڵی 1910دا میسیۆنێکی مه‌سیحی لۆته‌ری گۆڤارێکی مانگانه‌ی به‌ناوی "کوردستان میشنێری" به‌ زمانی ئینگلیزیی ده‌رکردوه‌ و به‌شی هه‌ره‌ زۆری وتاره‌کانی تایبه‌ت بون به‌ شاری مه‌هاباد و ناوچه‌ی موکریان و ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان و له‌ گه‌لێک ژماره‌یدا وێنه‌ی مه‌هاباد و خه‌ڵکی مه‌هاباد بڵاوکراونه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌رچی ئه‌م گۆڤاره‌ به‌ ئینگلیزیی بوه‌ و له‌ ئه‌مه‌ریکا چاپکراوه‌، به‌ڵام چونکه‌ هه‌مو بابه‌ته‌کانی په‌یوه‌ندییان به‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان و شاری مه‌هاباده‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌شی زۆری وتار و وێنه‌کانی له‌ مه‌هاباده‌وه‌ نێردراون، ناکرێت له‌ ڕیزی ناوی گۆڤار و ڕۆژنامه‌ و بڵاوکراوه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا ئاماژه‌ی بۆ نه‌کرێت.‌ له‌ هه‌ندێک سه‌رچاوه‌شدا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ کراوه‌ که‌ چه‌ند میسیۆنێرێکی ئه‌ڵمانی له‌ مانگی ئاپریلی 1914دا له‌ ورمێ گۆڤارێکیان به‌ ناوی "کوردستان"وه‌ ده‌رکردوه‌. جێی سه‌رنجه‌ له‌ ل (67) و (68)دا چه‌ند دێڕێکی ده‌رباره‌ی ڕۆژنامه‌ی "کورد" نوسیوه‌ که له‌ ورمێ له‌لایه‌ن (مه‌لا محه‌مه‌دی قزڵجی)یه‌وه،‌ له‌ سه‌رده‌می بزوتنه‌وه‌که‌ی سمایل خانی شوکاکدا ده‌رکراوه‌، له‌وێدا نه‌ینوسیوه‌ ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ له‌ (چ ساڵ و مانگ و ڕۆژێک)دا ده‌رکراوه‌!‌


ڕاستکردنه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌ هه‌ڵه‌کانی نێو کتێبه‌که‌:
* له‌ ل (12)دا نوسیویه‌تی "کۆمه‌ڵی ژێ. کاف له‌ 16ی ئه‌یلولی 1942دا دامه‌زراوه‌". به‌ڵام له‌ ل (24)دا (25ی گه‌لاوێژی 1942)ی نوسیوه‌.
چه‌ندساڵ له‌مه‌وپێش له‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کم دا به‌وردیی له‌ ناوی ته‌واوی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.) و مێژوی دامه‌زراندنی و ناوی دامه‌زرێنه‌ره‌کانیم کۆڵیوه‌ته‌وه‌.(11) له‌وێدا به‌به‌ڵگه‌وه‌ سه‌لماندومه‌ که‌ کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. له ڕۆژی یه‌ک شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی‌ 16/8/1942 به‌رامبه‌ر به‌ 25ی گه‌لاوێژی 1321ی هه‌تاوی دامه‌زراوه ‌، نه‌ک 16ی ئه‌یلولی 1942. هه‌روه‌ها ده‌بوا بیزانیایه‌ که‌ 25ی گه‌لاوێژ ده‌کاته‌ (16ی ئاب)، نه‌ک (16ی ئه‌یلول)!
* له‌ ل (24) و (87)دا وای بۆچوه که‌ پیتی (ژ) و (ک)ی ناوی "کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک." کورتکراوه‌ی "ژیانه‌وه‌ی کورد"ن. هه‌روه‌ها له‌ ده‌یان لاپه‌ڕه‌ی دیکه‌شدا هه‌ر "کۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی کورد"ی نوسیوه‌. له‌و‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌مدا که‌ ده‌رباره‌ی "کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک."ه‌ له‌ ناوی ته‌واوی کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.م کۆڵیوه‌ته‌وه‌. له‌وێدا به‌به‌ڵگه‌وه‌ سه‌لماندومه‌ که‌ کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. کورتکراوه‌ی (کۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی کوردستان)بوه‌. ئه‌مه‌ش یه‌کێک له‌ به‌ڵگه‌کان:
عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی که‌ یه‌کێک له‌ دامه‌زرێنه‌ران و ئه‌ندامه‌ چالاک و دیاره‌کانی سه‌رکردایه‌تیی کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. بوه‌، له‌ وتارێکی کورت و به‌نرخدا که‌ ساڵی 1960 به‌ عه‌ره‌بیی له‌ ڕۆژنامه‌ی "خه‌بات"دا بڵاویکردوه‌ته‌وه‌، سه‌باره‌ت به‌ ناوی کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.، هه‌ڵه‌ی "ئارشێ ڕۆزڤێڵت"ی ڕاستکردوه‌ته‌وه‌.(12) چونکه‌ ئارشێ ڕۆزڤێڵت له‌و وتاره‌یدا که‌ ساڵی 1947 له‌ گۆڤاری " The Middle East Journal"دا بڵاوی کردوه‌ته‌وه‌، ناوه‌که‌ی به‌م جۆره‌ نوسیوه‌: "کۆمه‌ڵه‌ ـ ی ـ ژیان ـ ی ـ کورد".(13) عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی له‌ وتاره‌که‌ی خۆیدا ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ کردوه‌ که‌ ئارشی ڕوزڤێڵت به‌هه‌ڵه‌ ناوه‌که‌ی نوسیوه‌، ئنجا نوسیویه‌تی: "ناوی دروستی کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. به‌م جۆره‌یه‌: کۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی کوردستان، که‌ ده‌بێته‌ حزب احیاء کردستان، نه‌ک ژیانی کورد".(14) سه‌رنج ده‌ده‌ین که‌ عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی ئه‌گه‌رچی وتاره‌که‌ی به‌ عه‌ره‌بیی نوسیوه‌، که‌چی ناوه‌که‌ی به‌ کوردی و عه‌ره‌بیش نوسیوه، چونکه‌ زانیویه‌تی گه‌لێک جار ناوه‌که‌ی به‌ هه‌ڵه‌ نوسراوه‌. دیاره‌ ته‌نها مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نه‌بوه‌ که‌ هه‌ڵه‌ی ئارشێ ڕۆزڤێڵت ڕاستبکاته‌وه‌! به‌ڵکو ویستویه‌تی سه‌رنجی مێژونوس و ڕوناکبیرانی کوردیش بۆ ئه‌وه‌ ڕابکێشێت و چیدیکه‌ ئه‌و ‌هه‌ڵه‌یه‌ چه‌ندباره‌ نه‌بێته‌وه‌!‌
* له‌‌ ل (25)دا نوسیویه‌‌تی: "ئه‌‌وانه‌‌ی له‌‌دامه‌‌زراندنی (کۆمه‌‌ڵه‌‌)دا ده‌‌وریان بو، ئه‌‌مانه‌‌ بون: (1ـ ڕه‌‌حمانی حه‌‌له‌‌وی. 2- موحه‌‌ممه‌‌د ئه‌‌مین شه‌‌ره‌‌فی. 3- موحه‌‌ممه‌‌دی نانه‌‌وا زاده.‌‌ 4- ڕه‌‌حمانی زه‌‌بیحی. 5- حوسێنی فروهه‌‌‌ر (زه‌‌ڕِگه‌‌ری). 6ـ عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی ئیمامی. 7- قاسمی قادری. 8- مه‌‌لا عه‌‌بدڵڵاَی داودی. 9- ئه‌‌حمه‌‌دی عیلمی. 10-عه‌‌زیزی زه‌‌ندی. 11- موحه‌‌ممه‌‌دی یاهو‌. 12- میرحاج".
هه‌‌‌ر له‌‌درێژه‌‌ی ئه‌‌م باسه‌‌دا، له‌‌ ل (54)، له‌‌په‌‌راوێزی (6)دا نوسیویه‌‌تی: "ویلیام ئیگلتۆن جونێر، کۆماری کورد له‌‌ ساڵی 1946، وه‌‌رگێڕِانی سید‌‌ محمد‌‌ صمدی، ب1، ل144، و. ف، ل 244. له‌‌وه‌‌رگێڕِانه‌‌ فارسی یه‌‌که‌‌دا، له‌‌ناوه‌‌کاندا ناوی قادری موده‌‌ریسی تێدایه‌‌و ناوی عه‌‌زیزی زه‌‌ندی تێدا نی یه‌‌".
لێره‌‌دا سه‌‌رنج ده‌‌ده‌‌ین بۆ ناوی دامه‌‌زرێنه‌‌رانی کۆمه‌‌ڵه‌ی ژ. ک.‌‌ په‌‌نای بردوه‌‌ته‌‌ به‌‌ر وه‌‌رگێرِانه‌‌ کوردی و فارسییه‌‌که‌‌ی کتێبه‌‌که‌‌ی ویلیام ئێگڵتۆن، که‌ سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی وه‌ریگێڕاوه‌.‌ له‌ حاڵێکدا ئه‌و دو وه‌رگێڕانه‌ هه‌ڵه ‌و که‌موکڕییان یه‌کجار زۆره‌. سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی له‌ وه‌رگێڕانه‌ فارسییه‌که‌دا له‌بریتی ئه‌وه‌ که‌ به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ و ده‌قاوده‌ق کتێبه‌که‌ی ویلیام ئێگڵتۆن وه‌ربگێڕێت، پاشکۆیه‌کی بۆ کتێبه‌که‌ زیادکردوه‌ و چه‌ند به‌شی گرنگی کتێبه‌ ئۆریگیناڵه‌که‌شی فه‌رامۆشکردوه‌! ڕاستییه‌که‌ی ئه‌و ناوانه‌ی که‌ له‌ وه‌‌رگێرِانه‌‌‌ فارسییه‌که‌دا نوسراون، له‌ زمانی "عه‌بدولقادر موده‌رسی"یه‌وه‌ نوسراون و ئه‌و ناوانه‌ نین که‌ ویلیام ئێگڵتۆن له‌ کتێبه‌که‌یدا نوسیونی! {ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ به‌سه‌ر نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌شدا تێپه‌ڕیوه‌ و ده‌رکی به‌وه‌ نه‌کردوه که‌ ئه‌و ناوانه‌ له‌ زمانی عه‌بدولقادر موده‌رسییه‌وه‌ تۆمارکراون!‌}. جیا له‌وه‌ش ئه‌وه‌ی که‌ له‌ چاپه‌ کوردییه‌که‌دا ناوی عه‌بدولقادر موده‌رسی نه‌نوسراوه‌، ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌ی سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی بوه‌! لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی ئه‌‌گه‌‌ر ده‌‌قه‌‌ ئینگلیزییه‌‌که‌‌ی کتێبه‌که‌ی "ویلیام ئێگڵتۆن"ی له‌‌به‌‌ر ده‌‌ستدا بوایه‌‌، لایه‌‌نی که‌‌م له‌‌وه‌‌ دڵنیا ده‌‌بو که‌‌ له‌‌وێدا ناوه‌‌کان چۆن نوسراون!
ڕاستییه‌‌که‌‌ی ویلیام ئێگڵتۆن له‌‌پاشکۆی کتێبه‌‌که‌‌یدا، له‌‌ لاپه‌‌رِه‌‌ (133)دا، ناوی دامه‌‌زرێنه‌‌ره‌کانی "کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک"ی به‌‌م جۆره‌‌ نوسیوه‌‌:
"ڕه‌‌حمان حه‌‌لاوی، محه‌‌مه‌‌د ئه‌‌مین شه‌‌ره‌‌فی، محه‌‌مه‌‌د نانه‌‌وا زاده‌‌، ڕه‌‌حمان زه‌‌بیحی، حوسێن فروهه‌‌‌ر (زه‌‌ڕِگه‌‌ری)، عه‌‌بدولڕِه‌‌حمان ئیمامی، قاسم قادری، مه‌‌لا عه‌‌بدولڵا داودی، قادر موده‌‌ریسی، ئه‌‌حمه‌‌د عیلمی، عه‌‌زیز زه‌‌ندی، محه‌‌مه‌‌د یاهو، میرحاج (خه‌‌ڵکی عیراق)".(15)
به‌‌ڵام وه‌‌ک من به‌‌م باسه‌‌وه‌‌ خه‌‌ریک بوم و لێمکۆڵیوه‌‌ته‌‌وه‌‌، چه‌‌ند که‌‌سێک له‌‌وانه‌‌ی که‌‌ ویلیام ئێگڵتۆن ناوی له‌‌ڕِیزی دامه‌‌زرێنه‌‌رانی کۆمه‌‌ڵه‌‌دا نوسیوه‌‌، دواتر په‌‌یوه‌‌ندییان کردوه‌‌ به‌‌کۆمه‌‌ڵه‌‌وه ‌‌و له‌‌ده‌‌سته‌‌ی دامه‌‌زرێنه‌‌ر نه‌‌بون، وه‌‌ک: "ڕه‌‌حمان حه‌‌لاوی، محه‌‌مه‌‌د ئه‌‌مین شه‌‌ره‌‌فی، ئه‌‌حمه‌‌د عیلمی، محه‌‌مه‌‌د یاهو". هه‌‌‌روه‌ها که‌‌ ناوی میرحاج و هه‌‌‌ندێک جار ناوی مسته‌‌فا خۆشناو له ‌‌ڕِیزی ناوی دامه‌‌زرێنه‌‌ران نوسراوه‌‌، ئه‌‌وان ئه‌‌ندام و نوێنه‌‌ری حیزبی هیوا بون. ته‌‌نانه‌‌ت "عیزه‌‌ت عه‌‌بدولعه‌‌زیز"یشیان له‌‌گه‌‌ڵ بوه ‌‌و به‌‌مه‌‌به‌‌ستی ڕێنوێنی و هاوکاریی ڕوناکبیرانی کورد له ‌‌کوردستانی ئێران، ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌‌‌ 13/8/1942 ده‌‌چنه‌‌ شاری مه‌هاباد و چه‌‌ند ڕۆژێک له‌‌ ماڵی حوسێن فروهه‌‌‌ر ده‌‌مێننه‌‌وه‌‌. له ‌‌ڕِێگای حوسێن فروهه‌‌‌ر و عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی زه‌‌بیحیه‌‌وه‌‌ چاویان به‌‌ده‌‌سته‌‌یه‌‌ک له‌‌ که‌‌سه‌‌ ڕوناکبیرو چالاکه‌‌کانی شاری مه‌هاباد ده‌‌که‌‌وێت و ئاڵوگۆڕِی بیروڕِایان له‌‌گه‌‌ڵدا ده‌‌که‌‌ن. ئه‌‌وان سه‌‌ره‌‌تا نیازیان ده‌‌بێت لقێکی "حیزبی هیوا" له‌‌ موکریان دابمه‌‌زرێنن. پاش وتوێژ و هه‌‌‌ڵسه‌‌نگاندنی هه‌‌‌لومه‌‌رجه‌‌که‌‌، ده‌‌گه‌‌نه‌‌ ئه‌‌و باوه‌‌ڕِه‌‌ی که‌‌ ڕێکخراوێکی دیکه‌‌ دابمه‌‌زرێنن که‌‌ له‌‌گه‌‌ڵ "حیزبی هیوا" دا هاوبه‌‌رنامه‌‌ و هاوئامانج بن. سه‌‌ره‌‌نجام ڕۆژی یه‌ک شه‌ممه‌ 16/8/1942کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک."کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژیانه‌‌وه‌‌ی کوردستان" داده‌‌مه‌‌زرێنن. حوسێن فروهه‌‌‌ر به‌‌ سه‌‌رۆک و عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی زه‌‌بیحی به‌‌ سکرتێری کۆمه‌‌ڵه‌‌ هه‌‌‌ڵده‌‌بژێردرێن. (16) پاش سێ ساڵ تێکۆشانی به‌‌رده‌‌وام، ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌‌‌ 16/8/1945 له‌‌سه‌‌ر بنه‌‌ماکانی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک.، حیزبی دیموکراتی کوردستان داده‌‌مه‌‌زرێنرێت.
"عه‌‌زیز زه‌‌ندی"ش له‌‌دامه‌‌زرێنه‌‌رانی کۆمه‌‌ڵه‌‌ نه‌‌بوه‌‌، چونکه‌‌ عه‌‌زیز زه‌‌ندی به‌‌ر له‌‌وه‌‌ی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک دابمه‌‌زرێنرێت، هه‌‌‌ر ئه‌‌و ده‌‌م که‌‌ به‌‌ناوی "حیزبی ئازادیخوازی کوردستان"ه‌‌وه‌‌ کاریان کردوه‌‌، له‌‌گه‌‌ڵ چه‌‌ند که‌‌سی هاوبیروباوه‌‌ڕِی خۆی له‌‌ حیزبه‌‌که‌‌ چونه‌‌ته‌‌ ده‌‌ره‌‌وه ‌‌و به‌‌جیاکاریان کردوه.(17)‌
* له‌ ل (13)دا وای ده‌ربڕیوه‌ که‌ توانیویه‌تی (له‌سه‌دا نه‌وه‌دی ـ 90%) گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی سه‌رده‌می کۆماری کوردستان به‌ده‌ستبێنێت! نازانم ئه‌و ڕێژه‌یه‌ی له‌ کوێ هێناوه‌ و چۆنی لێکداوه‌ته‌وه‌! ئاخۆ له‌ (114) ژماره‌ی ڕۆژنامه‌ی کوردستان چه‌ند ژماره‌ی ده‌ست ئه‌و که‌وتوه‌؟ یان له‌ سه‌رجه‌م ژماره‌کانی گۆڤاری کوردستان چه‌ند ژماره‌ی ده‌ست ئه‌و که‌وتوه‌؟ هه‌روه‌ها چه‌ند ژماره‌ی (نامه‌‌ی کوهستان، گۆڤاری هاواری کورد، گۆڤاری هاواری نیشتمان، گۆڤاری ئاوات، گۆڤاری هه‌‌‌ڵاڵه‌‌ و گۆڤاری گڕوگاڵی منداڵانی کورد)ی ده‌ستکه‌وتوه‌؟.. له‌وباوه‌ڕه‌دام که‌ ئه‌و ڕێژه‌یه‌، واته‌ (90%)، زیاده‌ڕۆیی تیادایه‌ و له‌ ڕاستییه‌وه‌ دوره‌. باشتر بو نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ وردتر و ڕیالیستیانه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ی لێکبدایه‌ته‌وه‌!
* له‌‌ ل(22)دا نوسیویه‌‌تی: "له‌‌ 25ی ئه‌‌یلولی 1941 دا سۆڤیه‌‌ت و ئینگلستان به‌‌ناوی هێزی هاوپه‌‌یمانانه‌‌وه‌‌ ئێرانیان داگیرکرد". ڕاستییه‌‌که‌‌ی هێزه‌‌کانی یه‌‌کێتی سۆڤیه‌‌ت و به‌‌ریتانیا له ‌‌ڕۆژی دو شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 25/8/1941 دا شاڵاَویان کرده‌ سه‌‌ر ئێران، نه‌‌ک 25ی ئه‌‌یلولی 1941.
* له‌ باسی "باری په‌روه‌رده‌و فه‌رهه‌نگی"ی کۆماری کوردستاندا له‌‌ ل(38) و (39)دا نوسیویه‌تی:"له‌ بواری ڕۆشنبیریدا جووڵانه‌وه‌ی شانۆیی گڕو تینێکی تازه‌ی به‌ خۆوه‌ بینی و له‌وماوه‌ کورته‌دا سێ شانۆگه‌ری کوردیی نمایش کران... شانۆگه‌‌ری صلاح الدین، له‌ نووسینی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌ده‌، که‌ له‌ شاری مه‌هاباد پێشکه‌ش کراوه‌و سه‌رکه‌وتنێکی گه‌وره‌ی به‌ده‌ست هێناوه‌... شانۆگه‌‌ری دووه‌‌م به‌‌ناونیشانی(دایکی نیشتمان)ه‌‌، که‌‌ له‌‌ نووسینی پێشه‌‌وا قازی محه‌‌مه‌‌ده‌‌و له‌‌مه‌هاباد پێشکه‌‌شکراوه...‌". له‌‌ ل (40)دا نوسیویه‌‌تی: " شانۆگه‌ری سێیه‌م، له‌ شاری سه‌قز، له‌ 1946 له‌ ده‌بیرستانی شاهپوور به‌ ناوی(ته‌بیبی ئیجباری) له‌ نوسینی مۆلێیر پێشکه‌شکراوه‌و داهاتی شانۆگه‌رییه‌که‌ش بۆ خوێندکاره‌ هه‌ژاره‌کان بووه‌... شانۆگه‌‌ریی (دایکی نیشتمان) گومان هه‌‌‌یه‌‌ له‌‌وه‌‌ی قازی محه‌‌مه‌‌د نوسیبێتی، من بۆ خۆم له‌‌(کامه‌‌ران موکری)م بیستوه‌‌ له ‌‌شانۆگه‌‌ری ناوبراودا ڕۆڵی بینیوه ‌‌و له‌‌مه‌هاباد و شاره‌‌کانی دیکه‌‌دا پێشکه‌‌شیان کردوه‌‌".
لێره‌دا چه‌ند باس و ڕوداوێک تێکه‌ڵکراون. هه‌وڵده‌ده‌م هه‌ندێکیان ڕون بکه‌مه‌وه‌:
یه‌که‌م ـ شانۆگه‌ریی سه‌لاحه‌دین و دایکی نیشتمان‌ له‌ سه‌رده‌می کۆماری کوردستاندا پێشکه‌ش نه‌کراون و به‌ هه‌ڵه‌ له‌م کتێبه‌دا له‌ ڕیزی چالاکییه‌ ڕۆشنبیرییه‌کانی کۆماردا دانراون! به‌پێی هه‌ندێک به‌ڵگه‌نامه‌ی مێژویی ده‌وڵه‌تی ئێران که‌ کۆپییان لای من هه‌یه‌، له‌ چه‌ند دانه‌یه‌کیاندا ناوی شانۆگه‌ریی"سه‌لاحه‌دین" هاتوه‌ و ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ کراوه‌ که‌ له‌ مانگی فێبروه‌ریی 1942 (واته‌ به‌ر له‌ دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.) له‌ مه‌هاباد شانۆگه‌رییه‌ک به‌ناوی "سه‌لاحه‌دین"ه‌وه‌ پێشکه‌ش کراوه‌. نوسراویشه‌ که‌ له‌و نمایشه‌دا سوکایه‌تیی به‌ سوپای ئێران کراوه‌، هه‌روه‌ها باسی ئه‌وه‌ش کراوه‌ که‌ ئه‌و نمایشه‌ له‌‌ ڕوی هونه‌ری و ناوه‌رۆکیشه‌وه‌ لاواز بوه‌. شانۆگه‌ریی "دایکی نیشتمان"یش له‌ مانگی ئاپریلی ساڵی 1945 دا له‌ لایه‌ن ئه‌ندامانی (کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک.)ه‌وه‌ سه‌ره‌تا له‌ شاری مه‌هاباد و پاشان له‌ نه‌غه‌ده‌ و دواییش له‌ شنۆ ‌پێشکه‌ش کراوه‌.
دوه‌م ـ ئه‌‌گه‌‌ر له‌‌وه‌‌ دڵنیانه‌‌بوه‌‌ که‌‌ تێکستی "دایکی نیشتمان" قازی محه‌‌مه‌‌د نوسیبێتی، ده‌‌بوا‌‌ له‌‌ (39)دا وا به‌‌دڵنیاییه‌‌وه‌‌ نه‌‌ینوسیایه‌‌: "شانۆگه‌‌ری دوه‌‌م به‌‌ناونیشانی (دایکی نیشتمان)ه‌‌، که‌‌ له‌‌ نوسینی پێشه‌‌وا قازی محه‌‌مه‌‌ده‌‌و له‌‌مه‌هاباد پێشکه‌‌ش کراوه‌".
سێیه‌م ـ زۆر ڕونکردنه‌‌وه‌‌ هه‌‌‌ن که‌‌‌ ده‌‌یسه‌‌لمێنن تێکستی شانۆگه‌‌ریی "دایکی نیشتمان" له‌‌باشوری کوردستانه‌‌وه‌‌ بۆ مه‌هاباد نێردراوه‌‌. غه‌‌نی بلوریان که‌‌ ڕۆڵێکی گرنگی هه‌‌‌بوه‌‌ له ‌‌ئاماده‌‌کردن و ده‌‌رهێنانی ئه‌‌و شانۆگه‌‌رییه‌‌دا و یه‌‌که‌‌م که‌‌سه‌‌ که‌‌ وا به‌‌وردیی باسی کردبێت، له‌‌بیره‌‌وه‌‌رییه‌‌کانیدا نوسیویه‌‌تی: "سه‌‌رکردایه‌‌تی ژ. ک. نومایشنامه‌‌یه‌‌کی ده‌‌ستکه‌‌وتبوو به‌‌ناوی "دایکی نیشتمان" که‌‌ من نه‌‌مزانی ئه‌‌و نومایشنامه‌‌یه‌‌ له‌‌کوێوه‌‌ هاتبوو. ده‌‌گوترا له‌‌گه‌‌رمێنه‌‌وه‌‌ هاتووه‌‌، به‌‌ڵام من لام وابوو "میرحاج ئه‌‌حمه‌‌د" ئه‌وی له‌‌سلێمانی هێناوه ‌‌و داوییه‌‌تی به ‌‌کۆمه‌‌ڵه‌‌".(18)
چواره‌م ـ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ شاری(سه‌قز) نه‌که‌وتبوه‌ نێو قه‌ڵه‌مڕه‌وی کۆماری کوردستانه‌وه‌، ناکرێت چالاکییه‌کی ڕۆشنبیریی که‌ له‌و ده‌مه‌دا له‌و شاره‌دا ئه‌نجام درابێت، وه‌ک چالاکییه‌کی‌ ڕۆشنبیریی کۆماری کوردستان لێکبدرێته‌وه‌! ‌
پێنجه‌م ـ ئه‌‌وه‌‌ش که‌‌ نوسیویه‌‌تی: "من بۆ خۆم له (کامه‌‌ران موکری)م بیستوه‌‌ له ‌‌شانۆگه‌‌ری ناوبراودا ڕۆڵی بینیوه ‌‌و له ‌‌مه‌هابادو شاره‌‌کانی دیکه‌‌دا پێشکه‌‌شیان کردوه‌‌". زانیارییه‌‌کی ته‌‌واو هه‌‌‌ڵه‌‌یه ‌‌و فڕی به‌‌سه‌‌ر ڕاستییه‌‌وه‌‌ نییه‌‌! کامه‌‌ران موکری ئه‌‌و ده‌‌مه‌‌ ته‌‌مه‌‌نی 13 ساڵان بوه‌‌، جا نازانم چۆن خۆی گه‌‌یاندوه‌‌ته‌‌ مه‌هاباد و "شاره‌‌کانی دیکه‌‌" و به‌‌شداریی له‌‌و شانۆگه‌‌رییه‌‌دا کردوه‌‌؟! سه‌‌یره‌‌که‌‌ له‌‌وه‌‌دایه‌‌ که‌‌ نوسیویه‌‌تی: "من بۆ خۆم له‌‌ (کامه‌‌ران موکری)م بیستوه‌‌"! له ‌هیچ جێیه‌‌کدا نه‌‌م خوێندوه‌‌ته‌‌وه ‌‌و نه‌‌مبیستوه‌‌ که‌‌ کامه‌‌ران موکری له‌‌و ساڵانه‌‌دا چوبێته‌‌ مه‌هاباد! ته‌‌نانه‌‌ت من خۆم له‌‌نزیکه‌‌وه‌‌ ناسیومه ‌‌و گه‌‌لێک جار به‌‌سه‌‌رهاته‌‌کانی ژیانی خۆی بۆ گێرِاومه‌‌ته‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام هه‌‌‌رگیز لێمنه‌‌بیستوه‌‌ که‌‌ له‌‌سه‌‌رده‌‌می چالاکیی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. دا چوبێته‌‌ مه‌هاباد. به‌‌ڵام گه‌‌لێک جار باسی ئه‌‌وه‌‌ی بۆ کردوم که‌‌ له ‌‌شانۆگه‌‌ریی (له‌‌ڕِێی نیشتماندا) وه‌‌ک ئه‌‌کته‌‌ر به‌‌شداریی کردوه‌‌. ئه‌‌و شانۆگه‌‌رییه‌‌ مانگی جولای ساڵی 1946 له‌‌سلێمانی و هه‌‌‌ولێر پێشکه‌‌شکراوه‌‌.(19)
شه‌شه‌م ـ له‌ ل (55)، له‌ په‌راوێزی (11)دا نوسیویه‌تی: "نمایشی (دایکی نیشتمان)، ئیگلتۆن ئه‌و ڕۆژگاره‌ی به‌ چاوی خۆی له‌ مهابادێ دیوویه‌تی و باسی کردووه‌ ...". ڕاستییه‌که‌ی ویلیام ئێگڵتۆن ساڵی 1961 چوه‌ته‌ مه‌هاباد، ئه‌ویش ئه‌و کاته‌ی که‌ وه‌ک کۆنسوڵی ئه‌مریکی له‌ شاری ته‌ورێز کاریکردوه. سه‌ردانه‌که‌شی بۆ ئه‌وه‌ بوه‌ که‌ زانیاریی ده‌رباره‌ی کۆماری کوردستان و که‌سایه‌تییه‌کانی ئه‌و ده‌مه‌ کۆبکاته‌وه‌. چونکه ئه‌و‌ چه‌ند ساڵ له‌وه‌پێش بیرۆکه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ کۆماری کوردستانی که‌وتوه‌ته‌ سه‌ر. ویلیام ئێگڵتۆن له‌ پێشه‌کیی کتێبه‌که‌یدا ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ کردوه که‌ له‌کاتی سه‌ردانی مهاباددا زۆربه‌ی کات "سیرۆسی حه‌بیبی" له‌گه‌ڵ بوه‌. سیرۆسی حه‌بیبی دایکی ئه‌مریکی و باوکی کورد و خه‌ڵکی مه‌هاباد بوه‌. ئه‌و له‌ نمایشی دایکی نیشتماندا ڕۆڵێکی دیاری هه‌بوه‌. بێگومان ویلیام ئێگڵتۆن له‌ زمانی ئه‌وه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و نمایشه‌ی نوسیوه‌، نه‌ک به‌چاوی خۆی دیبێتی!
* له‌‌ ل (270)دا کورته‌‌یه‌‌کی ژیاننامه‌‌ی محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی نوسیوه‌‌ که‌‌ چه‌‌ند هه‌‌‌ڵه‌‌ی زه‌‌قی تێدا به‌‌دیده‌‌کرێت. له‌‌وێدا ناوی نهێنیی محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی له‌‌نێو کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک دا به‌‌م جۆره‌‌ نوسیوه‌‌: (م. اذر). ڕاستییه‌‌که‌‌ی ناوه‌‌که‌‌ی به‌‌م جۆره‌‌ بوه‌‌: "م. ش. آذه‌ر 821". ئینجا نوسیویه‌‌تی: "ئه‌‌م ڕوناکبیره‌‌، له‌‌ساڵی (1932ز)دا له‌‌شاری مه‌هاباد له‌‌دایک بوه‌‌". محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی چه‌‌ندین جار به‌‌ده‌‌می پێی گوتوم و له‌‌و نامانه‌‌شیدا که‌‌ بۆی نوسیوم، ئه‌‌وه‌‌ی دوپات کردوه‌‌ته‌‌وه‌‌ که‌‌ له‌‌ "پایزی ساڵی 1920" دا له‌‌دایکبوه‌‌.(20) ئه‌‌گه‌‌ر وه‌‌ک له‌‌و کتێبه‌‌دا نوسراوه‌‌ ساڵی 1932 له‌‌دایک بوبێت! که‌‌واته‌‌ ئه‌‌و ده‌‌مه‌‌ی چوه‌‌ته‌‌ نێو کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک ه‌‌وه‌‌ ته‌‌مه‌‌نی (11) ساڵ بوه‌‌!
پاشان هه‌‌‌ر له‌‌ ل(270)دا نوسیویه‌‌تی: "له‌‌سه‌‌ره‌‌تادا له‌‌گۆڤاری (نیشتمان) ده‌‌ستی به‌‌کاری چاپه‌‌مه‌‌نی و رۆژنامه‌‌نوسیی کردوه‌‌، پاشان له‌‌سه‌‌رده‌‌می کۆماردا له‌‌پاڵ سه‌‌ید موحه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی و قادری موده‌‌ڕیسی دا ئه‌‌رکی به‌‌ڕِێوه‌‌بردنی چاپخانه‌‌ی له‌‌ئه‌‌ستۆ بوه‌‌ له‌‌پێش ئه‌‌وه‌‌شه‌‌وه‌‌ هه‌‌‌ر وه‌‌کو خۆی ده‌‌ڵێ هه‌‌‌وڵیداوه‌‌ گۆڤاری (ئاوات)ی ده‌‌رکردوه‌‌و به‌‌نازناوی (ڕه‌‌مزی) نوسیویه و سێ ژماره‌ی لێ چاپ کردوه‌‌‌".
لێره‌‌دا وشه‌‌ی (ره‌‌مزی) ڕۆشن نییه ‌‌و نازانرێت وه‌‌ک ناوی که‌‌س یان له‌‌جێی وشه‌‌ی "هێما، نازناو، ناوی خواستراو…" به‌‌کاری هێناوه‌‌! ئه‌‌گه‌‌ر مه‌‌به‌‌ستی له‌‌وشه‌‌ی "ڕه‌‌مزی" ناوی خواستراوه‌‌، باشتر بو که‌‌ ڕِونیبکردایه‌‌ته‌‌وه‌ ‌و بینوسیایه‌‌ ئه‌‌و ناوه‌‌خواستراوه‌‌ چیبوه‌‌ که‌‌ محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی له‌‌بریتی ناوی خۆی به‌‌کاریهێناوه‌‌؟! ئه‌‌گه‌‌ریش وای بۆ چوه‌‌ که‌‌ به‌‌نازناوی "ڕه‌‌مزی" (وه‌‌کو ناو) نوسیویه‌‌تی، ئه‌‌وا هه‌‌‌ڵه‌‌یه‌‌، چونکه‌‌ محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی به‌‌نازناوی "ئازاد"ه‌‌وه‌‌ وتاری له‌‌و گۆڤاره‌‌دا نوسیوه‌‌. هه‌‌‌روه‌ها گۆڤاری "ئاوات" سێ ژماره‌‌ی لێده‌‌رنه‌‌کراوه‌‌، به‌‌ڵکو تاقه‌‌ یه‌‌ک ژماره‌‌ی لێده‌‌رکراوه‌‌.
له‌‌به‌‌رئه‌‌وه‌‌ی زۆر که‌‌سی دیکه‌‌ش زانیاریی هه‌‌‌ڵه‌‌یان له‌‌بابه‌‌ت ئه‌‌م گۆڤاره‌‌وه‌‌ نوسیوه‌‌، من به‌‌پشتبه‌‌ستن به‌‌و زانیارییانه‌‌ی که‌‌ (ده‌‌) ساڵێک له‌‌مه‌‌وپێش له‌‌خودی محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندیم وه‌‌رگرتوه‌‌، لێره‌‌دا کورته‌‌یه‌‌ک ده‌‌رباره‌‌ی گۆڤاری ئاوات ده‌‌نوسم:
پاش ده‌رچونی ژماره‌ (7 و 8 و 9)ی گۆڤاری نیشتمان، کۆمه‌ڵه‌ی ژ. ک. ئامێرێکی چاپی بچکۆلانه‌ ده‌کڕێت و ده‌یباته‌وه‌ مه‌هاباد. له‌و کاتانه‌دا عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی و دڵشادی ڕه‌سوڵی و قاسمی قازی بۆ جێبه‌جێکردنی کارێکی گرنگی کۆمه‌ڵه‌ به‌ره‌و ورمێ ده‌چن. له‌ ڕێگا له‌لایه‌ن ده‌سته‌یه‌ک سه‌ربازی حکومه‌تی ئێرانه‌وه‌ ده‌سگیرده‌کرێن و ده‌یانبه‌نه‌ ته‌ورێز، دواتر به‌ره‌و تارانیان ده‌به‌ن و ده‌یانخه‌نه‌ زیندانه‌وه‌. به‌ گیرانی عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی و هاوڕێکانی گۆڤاری نیشتمان ده‌وه‌ستێت.
محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی به‌‌مه‌‌به‌‌ستی ئه‌‌وه‌‌ی که‌‌ جێی گۆڤاری نیشتمان (ئۆرگانی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک.) خاڵیی نه‌‌بێت، له‌‌مانگی ئۆگوستی 1944دا گۆڤاری "ئاوات" ده‌رده‌کات. له‌‌و گۆڤاره‌‌‌دا شاپه‌‌سه‌‌ندی په‌خشانێکی به‌‌ناوی (برای دوورم!) به‌ نازناوی "ئازاد" و شیعرێکی هێمن و شیعرێکی هه‌‌‌ژار و چه‌‌ند شیعر و بابه‌‌تێکی دیکه‌‌ که‌‌ نیاز بوه‌‌ له‌‌ژماره‌‌ی نوێی گۆڤاری نیشتماندا چاپی بکه‌‌ن، له‌‌و گۆڤاره‌‌دا بڵاوده‌کا‌ته‌‌وه‌‌.(21) پاش بڵاوبونه‌‌وه‌‌ی ئه‌‌و ژماره‌‌یه‌‌ی ئاوات، چه‌‌ند که‌‌س له‌‌به‌‌رپرسانی کۆمه‌‌ڵه‌‌ محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندییان بانگکردوه ‌‌و ڕه‌‌خنه‌‌یان لێگرتوه‌‌ که ‌‌چۆن به‌‌بێ ڕه‌‌زامه‌‌ندیی ڕابه‌‌رانی کۆمه‌‌ڵه‌‌، گۆڤارێکی به‌‌و ئامێر و که‌‌ره‌‌ستانه‌‌ی کۆمه‌‌ڵه‌‌ ده‌‌رکردوه‌‌! ئه‌‌ویش مه‌‌به‌‌سته‌‌که‌‌ی خۆی بۆ باسکردون و ڕه‌‌خنه‌‌که‌‌یانی قبوڵکردوه‌‌. ئیدی نه‌‌یتوانیوه‌‌ له‌‌سه‌‌ری به‌‌رده‌‌وام بێت و ژماره‌‌ی دیکه‌‌ی لێ ده‌‌ربکات!
محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی چه‌‌ندین جار باسی چۆنێتی ده‌‌رکردنی ئه‌‌م گۆڤاره‌‌ی بۆ کردوم و ته‌‌ئکیدی کرد که‌‌ له‌‌"یه‌‌ک ژماره‌‌" زیاتری لێده‌‌رنه‌‌کردوه‌‌ و به‌هه‌‌‌ڵه‌‌ له‌‌هه‌ندێک کتێب و وتاردا نوسراوه‌‌ (سێ) ژماره‌‌ی لێده‌‌رکراوه‌‌.
* له‌‌ ل(257)دا کورته‌‌یه‌‌کی ژیاننامه‌‌ی عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی زه‌‌بیحی نوسیوه‌ ‌و نوسیویه‌‌تی: "له‌‌ 1920ز دا له‌‌دایک بوه‌‌".
ساڵی 1997‌‌ هونه‌‌رمه‌‌ند زاهیر سدیق له‌‌سلێمانی په‌‌یکه‌‌ری عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی زه‌‌بیحی دروستکرد. له‌وده‌مه‌دا پرسیاری له‌ ‌من کرد،‌‌ له‌‌ژێر په‌‌یکه‌‌ره‌‌که‌‌دا چی بنوسین؟ منیش به‌‌پێی هه‌‌‌ندێک زانیاریی گه‌‌یشتمه‌‌ ئه‌‌و باوه‌‌ڕِه‌‌ی که‌‌ عه‌‌بدولڕِه‌‌حمانی زه‌‌بیحی ساڵی 1918 له‌‌دایک بوبێت. ئیدی له‌‌ژێر په‌‌یکه‌‌ره‌‌که‌‌دا نوسیمان: "تێکۆشه‌‌ر و ڕوناکبیری گه‌‌وره‌‌ی کورد عه‌‌بدولڕِه‌‌حمان زه‌‌بیحی (عوله‌‌ما) 1918- 1980" بۆ دڵنیابون له‌‌وه‌‌ی که‌‌ 1918 زیاتر جێی باوه‌‌رِه‌‌، چه‌‌ند به‌‌ڵگه‌‌یه‌‌کم هه‌‌‌یه‌‌:
1- هه‌‌‌ژار له ‌‌"چێشتی مجێور"، ل (18)دا نوسیویه‌‌تی: "زه‌‌بیحی به‌‌ته‌‌مه‌‌ن له ‌‌من باوخۆشتر بو". به‌‌و پێیه‌‌ی که ‌‌هه‌‌ژار له‌‌ 15/4/1921دا له‌‌دایکبوه‌‌. که‌‌واته‌‌ زه‌‌بیحی چه‌ند ساڵێک پێش ئه‌‌و ساڵه‌‌ له‌‌دایک بوه‌‌. هه‌‌‌روه‌ها محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی چه‌‌ندین جار ئه‌‌وه‌‌ی لای من دوپاتکردوه‌‌ته‌‌وه‌‌ که‌‌ زه‌‌بیحی دو تا سێ ساڵ له‌‌و گه‌‌وره‌‌تر بوه‌‌. هه‌‌‌روه‌‌کو پێشتریش ئاماژه‌‌م بۆ کرد، محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی له‌‌ (پایزی ساڵی 1920)دا له‌‌دایکبوه‌‌.{به‌‌ڵگه‌‌ی دیکه‌‌ش له‌‌و باره‌‌یه‌‌وه‌‌ زۆرن به‌ڵام لێره‌‌دا هه‌‌‌ر ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ به‌‌ پێویست ده‌‌زانم }.
* له‌‌ ل (245)دا کورته‌‌یه‌‌کی ژیاننامه‌‌ی "هێمن"ی نوسیوه ‌‌و باسی ڕۆڵی "مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی فه‌‌وزی"ی له‌‌ په‌‌روه‌‌رده‌‌کردنی (هێمن)دا کردوه‌‌. پاشان له‌‌درێژه‌‌ی ئه‌‌و باسه‌‌دا، له‌‌ ل(280)و له‌‌په‌‌راوێزی ژماره‌‌ (24)دا نوسیویه‌‌تی:"له‌‌باره‌‌ی مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی حاجی عه‌‌لی هه‌‌‌ڵه‌‌بجه‌‌ییه‌‌وه‌‌ علا‌الدین سجادی هه‌‌‌ر ئه‌‌وه‌‌نده‌‌ی نووسیووه‌‌، که‌‌ له ‌‌سابڵاغ دانیشتوه‌‌و ل ه‌‌ده‌‌وروبه‌‌ری ساڵی 1923دا مردوه‌‌". سه‌‌یر ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ هیچ له‌‌وه‌‌ی نه‌‌کۆڵیوه‌‌ته‌‌وه‌‌ که‌‌ ئه‌‌و ساڵه‌‌ تا چ ڕاده‌‌یه‌‌ک دروسته‌‌! باشه‌‌ ئه‌‌گه‌‌ر وا دابنێین که‌‌ئه‌‌و ساڵه‌‌ ڕاسته‌‌، که‌‌واته‌‌ ده‌‌بێت هێمن به‌‌ "دو ساڵيی" لای ئه‌‌و خوێندبێتی!
سه‌‌باره‌‌ت به‌‌ ژیان و شیعره‌‌کانی مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی فه‌‌وزی هه‌‌‌ندێک زانیارییم لای خۆم تۆمار کردوه ‌‌و له‌‌چه‌‌ند وتار و لێکۆڵینه‌‌وه‌‌مدا کورته‌‌یه‌‌کیم بڵاوکردوه‌‌ته‌‌وه‌‌. (22) لێره‌‌دا پوخته‌یه‌کی ده‌خه‌مه‌ به‌رچاو :
مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی فه‌‌وزی ساڵی 1875 له‌‌گوندی عه‌‌بابه‌‌یلێی نزیک هه‌‌‌ڵه‌‌بجه‌‌ له‌‌دایکبوه‌‌. له‌‌سه‌‌رده‌‌می حکومه‌‌تی شێخ مه‌‌حمود دا یه‌‌کێک بوه‌‌ له ‌‌منه‌‌وه‌‌ره‌‌کانی ئه‌‌وده‌‌می سلێمانی. پاش له‌‌ناو چونی حکومه‌‌ته‌‌که‌‌ی شێخ مه‌‌حمود، وه‌‌ک زۆر تێکۆشه‌‌ری دیکه‌‌ی ئه‌‌وده‌‌مه‌‌، سلێمانی به‌‌جێبێڵێت و له‌‌ناوچه‌‌ی موکریان، له‌‌گوندی حاجی که‌‌ند ده‌‌گیرسێته‌‌وه‌‌. له‌‌وێ به‌‌ په‌‌روه‌‌رده ‌‌و فێرکردنی منداڵان و مێرمنداڵانی ئه‌‌و ده‌‌ڤه‌‌ره‌‌وه‌‌ خه‌‌ریک ده‌‌بێت. قازی محه‌مه‌د، هێمن، حه‌‌سه‌‌نی قزڵجی و گه‌‌لێک ڕوناکبیرو تێکۆشه‌‌ری دیکه‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌که‌‌مان شاگردی ئه‌‌و بون.
هێمن له‌‌بیره‌‌وه‌‌رییه‌‌کانیدا،‌ له‌ ‌‌سه‌‌ره‌‌تای دیوانی "تاریک و ڕوون" دا نوسیویه‌‌تی: "فه‌‌وزی به‌‌بڕِوای من یه‌‌کێکه‌‌ له‌‌گه‌‌وره‌‌ پیاوانی مێژووی کوردستان، که‌‌داخه‌‌که‌‌م شوێنه‌‌واره‌‌کانی فه‌‌وتان و خۆشی له‌‌بیرچۆته‌‌وه‌‌. ئه‌‌و لاوه‌‌ کوردانه‌‌ی له‌‌سه‌‌رده‌‌می پاتشایه‌‌تی ڕه‌‌زاخانی په‌هله‌‌ویدا... ئازایانه‌‌ کوردایه‌‌تیان ده‌‌کرد،یا ڕاسته‌‌وخۆ شاگردی فه‌‌وزی بون یا شاگردی شاگرده‌‌کانی ئه‌‌و. به‌‌تایبه‌‌تی پێشه‌‌وا قازی موحه‌‌مه‌‌دی شه‌هید‌‌ شانازی به‌‌وه‌‌وه‌‌ ده‌‌کرد که ‌‌شاگردی فه‌‌وزی بووه‌‌. مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی فه‌‌وزی یا مه‌‌لای سولیمانی کێ بوو؟ چکاره‌‌ بوو؟ بۆ په‌‌ڕِیوه‌‌ی مه‌‌ڵبه‌‌ندی ئێمه‌‌ ببوو؟ نازانم... ده‌‌یان گوت خه‌‌ڵکی شاری سولیمانی یه ‌‌و له‌‌کوردستانی عیراقه‌‌وه‌‌ له‌‌گه‌‌ڵ شێخه‌‌لیسلامی گه‌‌وره‌‌دا... هاتۆته‌‌ موکریان. پاش مردنی شێخه‌‌لیسلام ژنه‌‌که‌‌ی ئه‌‌وی ماره‌‌کردبۆوه ‌‌و کچێکی لێ هه‌‌‌بو... بۆ خۆی له‌‌ساڵی 1943-1322 دا له‌‌گوندی حاجیکه‌‌ند مرد و له ‌‌خانه‌‌قای شێخی بورهان نێژراوه‌‌".(23) {جێی سه‌‌رنجه‌‌ که‌‌ له "‌‌تاریک و ڕوون"دا ساڵه‌‌ زاینییه‌‌که‌‌ به‌‌دروستیی نوسراوه‌‌. به‌‌ڵام ئه‌‌وه‌‌ هه‌‌‌ڵه‌‌ی چاپه‌‌ که‌‌ ساڵه‌‌ هه‌‌‌تاوییه‌‌که‌‌ بوه‌‌ته‌‌ 1922، ڕاستییه‌‌که‌‌ی "1322"ه‌‌}.
* له‌‌ ل(267-369) و چه‌‌ند لاپه‌‌ڕِه‌‌ی دیکه‌‌شدا هه‌‌‌ندێک زانیاریی کورتی ده‌‌رباره‌‌ی سه‌‌ید محه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی نوسیوه‌‌، به‌‌ڵام هیچی ده‌‌رباره‌‌ی بیۆگرافیی ئه‌‌و نه‌‌نوسیوه‌‌، که‌‌ له‌‌کاتێکدا سه‌‌ید محه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی یه‌‌کێک له‌‌ناسراوترین نوسه‌‌ران و ڕوناکبیرانی سه‌‌رده‌‌می کۆماری کوردستان و سه‌‌رنوسه‌‌ری گۆڤاری کوردستان و ڕۆژنامه‌‌ی کوردستان بوه‌‌. ده‌‌بوا له‌‌م کتێبه‌‌دا تا ڕاده‌ی پێویست ده‌‌رباره‌‌ی ژیاننامه‌‌ی بنوسرایه‌‌.
من لای خۆمه‌‌وه‌‌ به‌‌نامه ‌‌و ئیمایل و فاکس، په‌‌یوه‌‌ندیم به‌‌چه‌‌ند که‌‌سه‌‌وه‌‌ کردوه ‌‌و هه‌‌‌ندێک زانیاریم سه‌‌باره‌‌ت به‌‌بیۆگرافیی سه‌‌ید محه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی لای خۆم یاداشت کردوه‌‌. هه‌‌‌روه‌ها ئه‌‌حمه‌‌دی شه‌‌ریفی له‌‌وتارێکی به‌‌نرخیدا کورته‌‌یه‌‌کی ژیاننامه‌‌ی ئه‌‌وه‌‌ی نوسیوه‌ته‌وه‌‌‌.(24) وا لێره‌‌دا تیشکێک ده‌‌خه‌‌مه‌‌ سه‌‌ر ژیانی: سه‌‌ید محه‌‌مه‌‌د کوڕِی عوبه‌‌یدوڵڵا، کوڕِی سه‌‌ید فه‌‌یزوڵڵا، کوڕِی سه‌‌ید شوکوروڵڵای پارسانیا، ساڵی‌‌ 1903 له‌‌گوندی داشالوجه‌‌ی سه‌‌قز له‌‌دایکبوه‌‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤێکی ڕوناکبیر و پاک و دڵسۆز بوه‌ له‌ سه‌‌رده‌‌می کۆماری کوردستاندا کراوه‌ته‌ سه‌‌رنوسه‌‌ری گۆڤاری کوردستان و ڕۆژنامه‌‌ی کوردستان. پاش کۆمار توشی مه‌ینه‌تی و ده‌ربه‌دری بوه‌.‌‌ ڕۆژی هه‌ینی ڕێکه‌وتی 27/4/1979 له‌‌ شاری سنه‌‌ کۆچی دوایی کردوه ‌‌و له ‌‌گۆڕِستانی شێخ محه‌‌مه‌‌دی باقری غیاس نێژراوه‌‌. سه‌‌ید محه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی یه‌‌کێکه‌‌ له‌‌ هه‌‌‌زاران ڕوناکبیر و تێکۆشه‌‌ری گومناوی نه‌‌ته‌‌وه‌‌که‌‌مان.
* له‌‌ ل(42)دا ناوی "سدیق ئه‌‌نجیری ئازه‌‌ر"ی هێناوه ‌‌و له‌‌ ل(61)، له‌‌په‌‌راوێزی ژماره‌‌ (38)دا نوسیویه‌‌تی: "ئه‌‌م ڕووناکبیره‌‌ له ‌‌ساڵی 1968 دا تیرۆر کرا". پاشان له‌‌ ل(62)دا به‌‌پێی سه‌‌رچاوه‌‌یه‌‌کی دیکه‌‌ نوسیویه‌‌تی:" هێدی پێی وایه‌ له‌ساڵی‌‌ 1966دا له‌ مامه‌ڕووت له‌ کوردستانی باشوور له‌ ئه‌نجامی سه‌ره‌ڕۆیی ئه‌حمه‌د تۆفیق دا تێدا چوه‌‌". له‌‌ ل(99)شدا نوسیویه‌‌تی: "سه‌‌دیق ئه‌‌نجیری ئازه‌‌ر یه‌‌کێک بوو له ‌‌تێکۆشه‌‌ره‌‌کانی سه‌‌رده‌‌می کۆمارو پاشتریش وه‌‌کو مامۆستای قوتابخانه‌‌، دوور خراوه‌‌ته‌‌وه‌‌ بۆ تاران و له‌‌وێ په‌‌ره‌‌ی به‌‌ خوێندن داوه‌‌و بووه‌ته‌‌ مامۆستای زانستگا... پاش ڕووخانی کۆمار ئاواره‌‌ی کوردستانی باشوور بوو، دوای ئه‌‌وه‌‌ی ماوه‌‌یه‌‌کی زۆر له ‌‌گه‌‌ڵ حیزبی(توده‌‌)ی مارکسیدا کاری کرد". لێره‌‌دا چه‌‌ند هه‌‌‌ڵه‌‌ی زه‌‌ق به‌‌رچاوده‌‌که‌‌ون:
1- به‌‌پێی هه‌‌‌ندێک زانیاریی گه‌‌یشتومه‌‌ته‌‌ ئه‌‌و باوه‌‌ڕه‌‌ی که‌‌ سدیق ئه‌‌نجیری ئازه‌‌ر له‌سه‌ره‌تای ‌‌مانگی مای 1966دا به‌‌برِیاری ئه‌‌حمه‌‌د توفیق "عه‌‌بدوڵڵای ئیسحاقی"و به‌‌ده‌‌ستی سه‌‌ید حه‌‌سه‌‌ن (برازای ئه‌‌حمه‌‌د تۆفیق) تیرۆرکراوه‌‌. چه‌‌ند که‌‌سی دیکه‌‌ش ده‌‌ستیان له‌‌وکاره‌‌ تیرۆریستییه‌‌دا هه‌‌‌بوه‌‌ که‌‌ هه‌‌‌ندێکیان مردون و ئه‌‌وانی دیکه‌‌ش له‌‌ ژیاندان!
2- سدیق ئه‌‌نجیری ئازه‌‌ر "مامۆستای زانستگا" نه‌‌بوه‌‌، به‌‌ڵکو کارمه‌‌ند "فه‌‌رمانبه‌‌ر" بوه‌‌ له‌‌ وه‌‌زاره‌‌تی فه‌‌رهه‌‌‌نگ!
3- سدیق ئه‌‌نجیری ئازه‌‌ر پاش ڕوخانی کۆماری کوردستان نه‌هاتوه‌ته‌‌ باشوری کوردستان، به‌‌ڵکو دوای ڕوخانی کۆمار خۆی گه‌‌یاندوه‌ته‌‌ تاران و له‌‌ گوندی (گلندوک) که‌ ده‌که‌وێته‌ نزیک تارانه‌وه‌، بوه‌‌ته‌‌ مامۆستا و به‌‌وجۆره‌‌ خۆی گوم کردوه ‌‌و له‌‌گرتن و زیندان ڕزگاریبوه‌‌. ئیدی هه‌ر له‌تاران ژیاوه‌ هه‌تاکو ساڵی 1964. له‌ مانگی ئۆکتۆبه‌ری ساڵی 1964دا له‌‌سه‌‌ر داوا و پێشنیاری "سلێمانی معینی" بۆ به‌‌شداریی له‌‌ دوه‌‌مین کۆنگره‌‌ی حیزبی دیموکراتی کوردستان، له‌‌ تارانه‌‌وه‌‌ هاتوه‌ته‌‌ ناوچه‌‌ی قه‌‌ڵادزێ و دواتر نه‌‌یتوانیوه‌‌ بگه‌‌رِێته‌‌وه ‌‌و ویستویه‌‌تی درێژه‌‌ به‌‌ تێکۆشانی خۆی بدات. سه‌‌ره‌‌نجام ئه‌‌حمه‌‌د تۆفیق سه‌‌رنوگمی کردوه‌.(25)
4- "حیزبی (توده‌‌)ی مارکسی" هه‌‌‌ڵه‌‌یه‌‌، "حیزبی توده‌‌ی ئێران" ڕاسته‌‌‌.‌‌
* له‌ ل(231)دا کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی"حه‌قیقی" شاعیری نوسیوه‌، له‌وێدا ساڵی له‌دایکبون و مردنی ئه‌وی به‌م جۆره‌ نوسیوه‌: (1902 ـ 1995ز). ڕاستییه‌که‌ی حه‌قیقی له‌ 28/10/1375 (18/1/1997)دا کۆچی دوایی کردوه‌، نه‌ک 1995.
* له‌ ل(234)دا کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی "سه‌ید کامیلی ئیمامی" شاعیری نوسیوه‌، به‌ڵام نه‌یزانیوه‌ که‌ی کۆچیدواییکردوه‌ و له‌ جێی مێژوه‌که‌ نیشانه‌ی پرسیاری داناوه‌. سه‌ید کامیلی ئیمامی له ڕۆژی‌ 27/8/1989دا کۆچی دوایی کردوه‌.
* له‌ ل(250)دا کورته‌یه‌کی ده‌رباره‌ی ژیاننامه‌ی خالید ئاغای حسامی نوسیوه‌. له‌وێدا نوسیویه‌تی: "هێدی 1927 ـ ؟ ز". ده‌بینین له‌ جێی ساڵی(مردنی) نیشانه‌ی پرسیاری داناوه‌! که‌ له‌ حاڵێکدا خالید ئاغای حسامی ئێستا له‌ شاری هه‌ولێر ده‌ژی، ته‌نانه‌ت نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ش ئه‌وه‌ی زانیوه‌ و له‌ ل(252)دا نوسیویه‌تی: "تا ئه‌مڕۆیش له‌ ژیاندا ماوه‌و له‌ شیعر نووسینیش به‌رده‌وامه‌". مادام خالید ئاغای حسامی هه‌تاکو ئێستا له‌ژیاندایه‌، ده‌بوا ته‌نها ئاماژه‌ی‌ بۆ مێژوی له‌دایکبونی بکردایه‌ و نه‌ده‌بوا‌‌ نیشانه‌ی پرسیار له‌جێی مێژوی مردنی دابنێت!(26)
* له‌ ل(170)دا نوسیویه‌تی: "ڕۆژنامه‌‌ی کوهستان یه‌که‌مین ژماره‌ی له‌ دوو شه‌ممه‌ 7ی ئاداری 1944دا ده‌رچووه‌". لێره‌دا چه‌ند ڕونکردنه‌وه‌یه‌ک به‌ پێویست ده‌زانم: یه‌که‌م ـ یه‌که‌مین ژماره‌ی (‌نامه‌‌ی کوهستان)، ڕۆژی دو شه‌ممه‌ 7ی اسفند 1323 به‌رامبه‌ر به‌(26ی فێبروه‌ری 1945) ده‌رکراوه‌، نه‌ک 7ی ئاداری 1944!!
دوه‌م ـ جێی سه‌رنجه‌ له‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌دا، له‌ په‌راوێزه‌کاندا مێژوی هه‌ندێک ژماره‌ی (نامه‌ی کوهستان)ی به‌هه‌ڵه‌ نوسیوه‌، بۆ نمونه‌ له‌ ل (219)دا له‌ په‌راوێزی ژماره‌ (21)دا نوسیویه‌تی: "کوهستان، ژ (2)، 14ی شوباتی 1944". باشه‌ ئه‌گه‌ر "یه‌که‌مین" ژماره‌ی (نامه‌‌ی کوهستان) له‌ 7ی ئاداری 1944دا ده‌رکرابێت، (وه‌ک له‌م کتێبه‌دا نوسراوه‌)، چۆن "دوه‌مین" ژماره‌ی له‌ 14ی شوباتی 1944 دا ده‌رکراوه‌! خۆ به‌ره‌ودواوه‌ نه‌ڕۆیشتوه‌! له‌ ل (220)یشدا له‌ په‌راوێزی ژماره‌ (30) {هه‌روه‌ها له‌ ل (221) په‌راوێزی ژماره‌ (47)}دا نوسیویه‌تی: "کوهستان، ژ 45، 15ی کانونی دووه‌می 1945"! هه‌ر له‌ ل (221) له‌ په‌راوێزی (53)دا نوسیویه‌تی: "کوهستان، ژ 48، 16ی شوباتی 1945"! {هه‌روه‌ها چه‌ند هه‌ڵه‌ی دیکه‌ی له‌م جۆره‌م لای خۆم ده‌سنیشان کردوه‌}.
* له‌ ل (259) و (260)دا چه‌ند دێڕێکی ده‌رباره‌ی دڵشادی ڕه‌سوڵی نوسیوه‌، بێ ئه‌وه‌ی توانیبێتی گۆشه‌یه‌ک له‌ بیۆگرافیی ئه‌و ڕونبکاته‌وه‌. له‌وێدا له‌ زمانی (د. عیزه‌دین مسته‌فا ڕه‌سوڵ)ه‌وه‌ نوسیویه‌تی: "... له‌ شۆڕشی ئه‌یلوولدا ده‌ستی له‌گه‌ڵ رژێمی به‌غدا تێکه‌ڵ کردو به‌ ده‌ستی شۆڕش له‌ 1965دا کوژرا". سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ که‌ دوان له‌و سه‌رچاوانه‌ی نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ سودی لێ وه‌رگرتون‌، هه‌ندێک زانیارییان سه‌باره‌ت به‌ ژیانی دڵشادی ڕه‌سوڵی تێدایه‌، به‌ڵام چونکه‌ به‌ وردیی نه‌یخوێندونه‌‌ته‌وه‌، ئاگای له‌وه‌ نه‌بوه‌‌! یه‌کێکیان کتێبی (چێشتی مجێور)ی هه‌ژاره‌، که‌ نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ له‌ ل (296)دا "وه‌ک یه‌کێک له‌ سه‌رچاوه‌کان‌" ئاماژه‌ی بۆکردوه‌. هه‌ژار له‌و کتێبه‌یدا، له‌‌ ل (448)دا کورته‌یه‌کی ده‌رباره‌ی دڵشادی ڕه‌سوڵی نوسیوه و باسی دواساڵه‌کانی ژیانی ئه‌وی کردوه‌‌. ئه‌وی دیکه‌یان کتێبی "نگاهی به‌ تاریخ مه‌هاباد"، نوسینی: (سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی)یه، که‌ له‌ ل (54) و چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ی دیکه‌دا وه‌ک سه‌رچاوه‌ سودی لێوه‌رگرتوه‌. سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی له‌و کتێبه‌یدا له‌ ل (174 ـ 177)دا له‌ زمانی عه‌بدولڕه‌حمانی ڕه‌سوڵی(برای دڵشادی ڕه‌سوڵی)یه‌وه‌، کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی دڵشادی ڕه‌سوڵی نوسیوه‌ته‌وه‌ و تا ڕاده‌یه‌ک ناساندویه‌تی‌. سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی له‌و کتێبه‌یدا، له‌‌ ل (177)دا نوسیویه‌تی: "دلشاد در حدود سال 1347 شمسی به‌ دست افراد بارزانی کشته‌ شد". ساڵی 1347ی هه‌تاوی ده‌کاته‌ 1968.(27)
* له‌ ل (109) و (263)دا نوسیویه‌تی: "حه‌سه‌نی قزڵجی له‌ 1985دا شه‌هید بوه‌". وه‌کو من له‌ ژیاننامه‌ی "حه‌سه‌نی قزڵجی"م کۆڵیوه‌ته‌وه‌، گه‌یشتومه‌ته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ له‌ مانگی ئۆکتۆبه‌ری ساڵی 1984دا شه‌هیدکراوه‌.
* هه‌رچه‌ند من نیازم نییه‌ هیچ ده‌رباره‌ی لایه‌نی زمانه‌وانیی و ڕێنوس و خاڵبه‌ندیی ئه‌و کتێبه‌‌ بنوسم، به‌ڵکو ئه‌وه‌ جێده‌هێڵم بۆ که‌سانی پسپۆری ئه‌و بوارانه‌،‌ به‌ڵام له‌ دوا سه‌رنجمدا چه‌ند تێبینییه‌کی زۆر کورت ده‌خه‌مه‌ به‌رچاو:
1. له‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌دا وشه‌ی (سه‌رانی) بۆ ڕابه‌ره‌کانی کۆماری کوردستان به‌کارهێناوه‌. بۆ نمونه‌ له‌ ل(49)دا ناوی سه‌رباسه‌که‌ی به‌م جۆره‌ نوسیوه‌:"دادگایی و له‌ سێداره‌دانی سه‌رانی حکومه‌ت". لای هه‌مومان ڕۆشنه‌ که‌ له‌ زمانی سیاسیی و ڕۆشنبیریمان دا وشه‌ی(سه‌ران) وشه‌یه‌کی نێگه‌تیڤه‌ و بۆ به‌ره‌ی دوژمنان و ناحه‌زان به‌کاری ده‌هێنین. ئه‌گه‌ر نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ پێی وایه‌ که‌ ڕابه‌ره‌کانی کۆماری کوردستان له ‌به‌ره‌ی گه‌لدا بون و دژی داگیرکه‌رانی کورد و کوردستان بون، ده‌بوا وشه‌ی وه‌ک: (ڕابه‌رانی، سه‌رکرده‌کانی‌، به‌رپرسه‌کانی ...) به‌کاربهێنایه‌ نه‌ک (سه‌رانی)!
2. چ "هێمن" و چ "هه‌ژار"یش له‌ کتێب و شیعر و به‌رهه‌مه‌کانیان دا کاتێک ناوی خۆیان نوسیوه‌، ته‌نها "هێمن" و "هه‌ژار"یان نوسیوه‌. که‌چی له‌م کتێبه‌دا، له‌ ده‌یان لاپه‌ڕه‌دا"هێمن موکریانی" و "هه‌ژار موکریانی" نوسراوه‌. له‌ حاڵێکدا هه‌ردوکیان، به‌ر له‌ هه‌رچی، خۆیان به‌"کوردستانی" زانیوه‌ نه‌ک "موکریانی"!
3. هه‌روه‌ها له‌‌ ده‌یان لاپه‌ڕه‌دا ده‌سته‌واژه‌ی: "کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات، کوردستانی باشوور، کوردستانی باکوور ..."ی به‌کار هێنراوه‌. ئه‌گه‌ر نوسه‌ری ئه‌م کتێبه‌ پێی وایه‌ که‌ ده‌سته‌واژه‌ی "کوردستانی ئێران، کوردستانی عیراق، کوردستانی تورکیا ..." دان نانه به‌ پارچه‌پارچه‌یی کوردستان و ده‌سته‌واژه‌یه‌کن که‌ به‌ قازانجی داگیرکه‌رانن بۆیه‌ له‌ لێکۆڵینه‌وه‌که‌یدا (که‌متر)‌ به‌کاری هێناون‌! ئه‌وا ده‌بوا بیزانیایه‌ که‌ ده‌سته‌واژه‌ی "کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات، کوردستانی باشوور، کوردستانی باکوور ..."یش دان نانێکی ته‌واوه‌ به‌ پارچه‌پارچه‌یی کوردستاندا! بۆ که‌سێک که‌ کوردستان به‌ یه‌ک وڵات بزانێت، باشترین و دروستترین ده‌سته‌واژه‌ بۆ ئاماژه‌کردن بۆ به‌شه‌ جیاجیاکانی ئه‌وه‌یه‌ که‌ بنوسێت: "باشوری کوردستان، باکوری کوردستان، ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان، ڕۆژئاوای کوردستان"، واته‌ کوردستان یه‌ک وڵاته‌ و به‌شێکی که‌وتوه‌ته‌ باشوره‌وه‌، به‌شێکی دیکه‌ی که‌وتوه‌ته‌ باکوره‌وه‌...هتد. ‌
جیا له‌‌م هه‌‌‌ڵانه‌‌ی که‌‌ لێره‌‌دا ئاماژه‌‌م بۆ کردون و ڕاستم کردونه‌ته‌‌‌وه‌‌، چه‌‌ندین هه‌‌‌ڵه‌‌ی دیکه‌‌ی نێو ئه‌‌و کتێبه‌‌م لای خۆم ده‌‌ستنیشانکردوه‌‌. هه‌‌‌روه‌ها زۆر باس و لێکدانه‌‌وه‌‌ی نوسه‌‌ره‌‌که‌‌ی مایه‌‌ی لێدوان و شیکردنه‌‌وه‌‌ی زیاترن، به‌‌ڵام به‌‌پێویستی نازانم لێره‌‌دا له‌‌وه‌‌ زیاتر درێژه‌‌ به‌‌م باسه‌‌ بده‌‌م. مه‌‌به‌‌ستی سه‌‌ره‌‌کیشیم له‌‌ ڕاستکردنه‌‌وه‌‌ی ئه‌‌و هه‌‌‌ڵانه‌‌ ئه‌‌وه‌‌یه‌‌ که‌‌ ئه‌‌و چه‌‌شنه‌‌ هه‌‌‌ڵه ‌‌و که‌‌موکوڕیِیانه‌‌ به‌‌سه‌‌رماندا تێنه‌‌په‌‌ڕِێت و چیدیکه‌‌ ئه‌‌و زانیارییه‌‌ ناڕِاست و نادروستانه‌‌ لێره ‌‌و له‌‌وی "چه‌‌ند باره‌‌" نه‌‌کرێنه‌‌وه‌‌ و هه‌‌‌رچی زیاتر هه‌‌‌وڵ بده‌‌ین مێژوی نه‌‌ته‌‌وه‌‌که‌‌مان به‌بێ هه‌ڵه‌ و به‌‌ڕِاستی و دروستیی بنوسنیه‌‌وه‌‌.
په‌‌راوێزه‌‌کان:
1-William Eagleton, Jr., The Kurdish Republic of 1946, Oxford University Press، London, 1963
2-Archie Roosevelt, Jr., The Kurdish Republic of Mahabad, The Middle East Journal, Volume1, July 1947, nmuber3.
(3) ولیم ایگلتن الابن، جمهوریه‌ مهاباد 1946، ت: جرجیس فتح الله‌، دار الطلیعه‌، بیروت، 1970. {ده‌زگای ئاراس له‌ شاری هه‌ولێر، له‌ ساڵی 2000دا سه‌رله‌نوێ چاپیکردوه‌ته‌وه‌}.
(4) بۆ نمونه‌ له‌ ژماره‌ 3 و 4 ی گۆڤاری (Kurdistan Times)دا به‌ دو به‌ش، ده‌قاوده‌ق بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. {تێبینی: ژماره‌ 3 ی ئه‌م گۆڤاره‌ له‌ دێسێمبه‌ری 1993 و ژماره‌ 4 یش له‌ نۆڤێمبه‌ری 1995 دا ده‌رکراوه‌}.
(5) له‌ ژماره‌کانی سه‌ره‌تای"گۆڤاری کوردستان" و "ڕۆژنامه‌‌ی کوردستان"ی سه‌رده‌می کۆماری کوردستاندا، ناوه‌‌کانیان‌‌ به‌‌ "کوردوستان" نوسراوه‌‌. که‌ نوسینی ئه‌و (و)ه‌ له‌باری ڕێزمانی و زمانه‌وانییه‌وه هه‌ڵه‌یه‌، هه‌روه‌ک چۆن نابێت بنوسین: (پاکوستان، عه‌ره‌بوستان، هیندوستان ...).‌ جێی سه‌‌رنجه‌‌ که‌‌ نوسه‌‌ری ئه‌‌م کتێبه‌‌ کاتێک له‌‌و گۆڤار و ڕۆژنامه‌‌یه‌ی کۆڵیوه‌‌ته‌‌وه‌‌، دیقه‌‌تی ئه‌‌و (واو)ه‌‌ی نه‌‌داوه ‌‌و له‌‌ ڕوی (ڕێزمانی)یه‌‌وه‌‌ ڕونکردنه‌‌وه‌‌یه‌‌کی له‌‌باره‌‌یه‌‌وه‌‌ نه‌‌نوسیوه‌‌!
{وه‌کو خۆم دیقه‌تم داوه‌ له‌ ژماره‌ یه‌کی ڕۆژنامه‌ی کوردستان هه‌تاکو ژماره‌ 9ی ناوه‌که‌ی به‌ (کوردوستان) نوسراوه‌، به‌ڵام له‌ ژماره‌ (10) به‌ دواوه‌ به‌ (کوردستان) نوسراوه‌}.
(6) William Eagleton Jr, The Kurdish Republic of 1946, P.10I.
(7) جوتیار تۆفیق، چه‌‌ند گۆڤار و ڕۆژنامه‌‌یه‌‌کی بێسه‌‌رو شوێن، ڕۆژنامه‌‌ی کوردستانی نوێ، ژماره‌‌ 1599، پێنجشه‌‌ممه‌‌ 23/4/1998، ل10.
(8) محه‌‌مه‌‌د فه‌‌ریق حه‌‌سه‌‌ن، محه‌‌مه‌‌دی شاپه‌‌سه‌‌ندی شۆڕِه‌‌سواری بواری چاپخانه ‌‌و ڕۆژنامه‌‌گه‌‌ری، ڕۆژنامه‌‌ی کوردستانی نوێ، ژ484، 10/9/1993.
(9) سید محمد صمدی، نگاهی به‌ تاریخ مهاباد، مهاباد، انتشارات رهرو، 1373، ص551.
(10) عه‌لی که‌ریمی، ژیان و به‌سه‌رهاتی عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی "مامۆستا عوله‌ما"، سوید، 1999.
(11) سه‌‌باره‌‌ت به‌‌ کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک. لێکۆڵینه‌‌وه‌‌یه‌‌کم نوسیوه‌‌، کاتی خۆی کورته‌‌یه‌‌کیم له‌‌ ڕۆژنامه‌‌ی (کوردستانی نوێ)دا بڵاوکرده‌‌وه { جوتیار تۆفیق، تیشکێک بۆسه‌‌ر کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژیانه‌‌وه‌‌ی کوردستان، کوردستانی نوێ، ژماره‌‌ 1401، دوشه‌‌ممه‌‌ 7/4/1997، لاپه‌‌ڕِه ‌‌6 و 11}‌، پاشتر له‌‌ گۆڤاری (گزینگ)دا سه‌‌رله‌‌نوێ به‌ هه‌ندێک زانیاریی دیکه‌وه‌ بڵاوم کرده‌‌وه‌‌. {بڕِوانه‌‌: جوتیار، چه‌‌ند ڕونکردنه‌‌وه‌‌یه‌‌ک ده‌‌رباره‌‌ی کۆمه‌‌ڵه‌‌ی ژ. ک.، گۆڤاری گزینگ، ژماره‌‌ 31، به‌هاری 2001، 36- 39}.
هه‌‌‌روها بڕِوانه‌‌: ئه‌‌و لێکۆڵینه‌‌وه‌‌یه‌‌م که‌ ده‌‌رباره‌‌ی (حیزبی ئازادیخوازی کوردستان)ه‌ و کورته‌‌یه‌‌کیم له‌‌ هه‌‌‌فته‌‌نامه‌‌ی ئاڵای ئازادی، ژماره‌‌ 198 (3/12/1995) و ژماره‌‌ 199 (10/12/1995) دا بڵاو کردوه‌‌ته‌‌وه‌‌.
(12) رد علی کراس السید أرشی روزفلت، بقلم: زه‌‌بیحی، جریده‌‌ خه‌‌بات، العدد 192، الجمعه‌‌ 18 مارت 1960، ص3.
هه‌‌‌روه‌ها بڕِوانه‌‌: (جوتیار حاجی تۆفیق، وه‌‌ڵامی زه‌‌بیحی بۆ نامیله‌‌که‌‌که‌‌ی ئارشێ ڕۆزڤێڵت و چه‌‌ند ڕونکردنه‌‌وه‌‌یه‌‌ک، گۆڤاری ئاینده‌‌، ژماره‌‌ 40، ساڵی 2003، ل145-149). {شایانی باسه‌‌ که‌‌ ئه‌‌و وتاره‌‌ی عه‌‌بدولڕه‌‌حمانی زه‌‌بیحی، نوسه‌‌رو لێکۆڵه‌‌ر سدیق ساڵح له‌‌ عه‌‌ره‌‌بییه‌‌وه‌‌ کردویه‌‌تی به‌‌ کوردی و له‌‌ گۆڤاره‌‌که‌‌دا ناوی له‌‌بیرکراوه‌‌، له‌‌وێدا من ته‌‌نها ڕونکردنه‌‌وه ‌‌و په‌‌راوێزه‌‌کانم نوسیوه ‌‌- جوتیار}.
(13) Archie Roosevelt, Jr., The kurdish Republic of Mahabad, P 250
(14) جریده‌‌ خه‌‌بات، العدد 192، الجمعه‌‌ 18 مارت 1960، ص3.
(15) William Eagleton Jr, The Kurdish Republic of 1946, P.133.
(16) ده‌‌رباره‌‌ی حوسێن فروهه‌‌‌ر، بڕِوانه‌‌: (جوتیار تۆفیق، حسین فروهه‌‌‌ر تێکۆشه‌‌رێکی گومناو، کوردستانی نوێ، 19/4/1998). هه‌‌‌روه‌ها(جوتیار حاجی تۆفیق، حسێن فروهه‌‌‌ر تێکۆشه‌‌رێکی گومناو، گۆڤاری ئاڤاشین، ژماره‌‌ 12، ساڵی 2000 ، ل136-141). {ئه‌‌م گۆڤاره‌‌ به‌‌پیتی لاتینی له‌‌ ستۆکهۆڵم ده‌‌رده‌‌کرا}.
(17)عه‌زيز زه‌ندی که‌ به‌ عه‌زيز ئه‌ڵمانيش ناسراوه‌، ڕوناکبيرێکی هه‌ڵکه‌وتوی مه‌ڵبه‌ندی موکریان بوه‌. ساڵی 1898 له‌ گوندی قالوێی زه‌ندان، که‌ ده‌که‌وێته‌ نزیک شاری مه‌هاباده‌وه‌، له‌دایک بوه‌. له‌ ساڵانی 1925 ـ 1928دا له‌گه‌ڵ چه‌ند میسیۆنێرێکدا چوه‌ته‌ ئه‌وروپا و ماوه‌یه‌ک خوێندویه‌تی، پاشان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌‌ کوردستان و به‌کاری سیاسییه‌وه‌ خه‌ریک بوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ یاسادا شاره‌زا بوه‌، پێیان گوتوه‌ دوکتۆرعه‌زیز زه‌ندی. زمانی ئینگلیزی و ئه‌ڵمانی و فارسی و تورکی ‌زانیوه‌. ساڵی 1926 هه‌ڵبژارده‌یه‌کی له‌ ئایه‌ته‌کانی ئینجیل کردوه‌ به‌ کوردی و ساڵی 1945 چاپ کراوه‌ و بڵاو کراته‌وه‌.
عه‌زيز زه‌ندی خۆی به‌ نوێخواز و پێشکه‌وتنخواز زانیوه‌، بۆیه‌ گه‌لێک جار له‌گه‌ڵ ڕوناکبیران و سیاسه‌تمه‌دارانی موکریاندا که‌وتوه‌ته‌ وتوێژی تونده‌وه‌. له‌ سه‌رده‌می کۆماری دیموکراتی کوردستان 1946 دا ماوه‌یه‌ک له‌ ته‌ورێز بوه‌، پاشان چوه‌ته‌ تاران و بوه‌ته‌ دادوه‌ر. ڕۆژی‌ 16/7/1972 دا له‌ تاران کۆچی دوایی کردوه‌.
(18) غه‌‌نی بلوریان، ئاڵه‌‌کۆک - به‌‌سه‌‌رهاته‌‌کانی سیاسی ژیانم ـ، ستۆکهۆڵم، 1997، ل35.
هه‌روه‌ها بۆ زانیاری زیاتر ده‌‌رباره‌‌ی شانۆیی "دایکی نیشتمان" بڕِوانه‌‌:
"برایمی فه‌‌رشی، کورته‌‌یه‌‌ک له‌‌سه‌‌ر شانۆی دایکی نیشتیمان، گۆڤاری گزینگ، ژماره‌‌7، به‌هاری 1995، ل23-28".
(19) بۆ زانیاری زیاتر ده‌رباره‌ی شانۆگه‌ریی (له‌ ڕێی نیشتماندا) بڕِوانه‌‌:
1ـ مسته‌فا ساڵح که‌ریم، شانۆنامه‌ی له‌ ڕێی نیشتمان دا، گۆڤاری ڕه‌نگین، ژماره‌ 27، ئاپریلی ساڵی 1990، ل 38 ـ 39.
2ـ یاسین قادر به‌رزنجی، ڕۆژنامه‌ی عیراق، ژماره‌ 1306، 9/6/1980.
(د. فه‌‌رهاد پیرباڵ، مێژوی شانۆ له ‌‌ئه‌‌ده‌‌بیاتی کوردیدا له‌‌کۆنه‌‌وه‌‌ تا 1957، هه‌‌‌ولێر، 2001، ل 87).
(20) ڕۆژی شه‌ممه‌ 29/1/2005 کاتژمێر 4ی پاشنیوه‌ڕۆ ـ به‌کاتی سوید ـ له‌ ستۆکهۆڵمه‌وه‌ ته‌له‌فۆنم بۆ سلێمانی کرد و له‌گه‌ڵ محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندیدا قسه‌مکرد و سه‌باره‌ت به‌ هه‌ندێک لایه‌نی ژیانیی پرسیارم لێکرد. له‌ نێو قسه‌وباسدا جارێکی دیکه‌ له‌باره‌ی مێژوی له‌دایکبونیه‌وه‌ پرسیارمکرد و هه‌مان وه‌ڵامی چه‌ند ساڵ له‌مه‌وپێشی دامه‌وه‌ و دڵنیایکردم که‌ له‌ پاییزی 1920دا له‌دایکبوه‌ و ئه‌و مێژوه‌ ڕاست و دروسته‌. {له‌م ساڵانه‌ی دواییدا محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی به‌ هاوکاریی چه‌ند دۆستێک، به‌شی زۆری بیره‌روه‌رییه‌کانی خۆی نوسیوه‌ته‌وه‌. ئاواته‌خوازم هه‌تاکو خۆی له‌ ژیاندایه‌ ئه‌و بیره‌وه‌رییانه‌‌ بڵاوبکرێنه‌وه و که‌لێنێک له‌ مێژوی هاوچه‌رخی نه‌ته‌وه‌که‌مان پڕبکاته‌وه‌}.‌
(21) حه‌‌سه‌‌نی قزڵجی له‌‌ گۆڤاری "هه‌‌‌ڵاڵه‌‌"دا ئاماژه‌‌ی بۆ ئه‌‌وه‌‌ کردوه‌‌ که‌‌ هه‌‌‌ژار شیعری له‌‌گۆڤاری "ئاوات"دا بڵاوکردوه‌‌ته‌‌وه‌‌، برِوانه‌‌:
ح. قزڵجی، شاعری ملیی و به‌‌ناوبانگی کورد هه‌‌‌ژار، گۆڤاری هه‌‌‌ڵاڵه‌‌، ژماره‌‌ 3، بانه‌‌مه‌‌ڕِی 1325، ل18.
هه‌روه‌ها هێمن له‌ (تاریک و ڕوون)، ل 21 دا نوسیویه‌تی: "کۆمه‌ڵه‌ گۆواری ئاواتیشی چاپ کرد و من له‌ویشدا نووسیم".
(22) ده‌‌رباره‌‌ی مه‌‌لا ئه‌‌حمه‌‌دی فه‌‌وزی بڕِوانه‌‌:
1- جوتیار حاجی تۆفیق، حه‌‌سه‌‌نی قزڵجی دڵێکه‌‌ له‌‌لێدان ناکه‌‌وێت، ڕۆژنامه‌‌ی ڕێگای کوردستان، ژماره‌‌ 239، 19/2/1997، په‌‌راوێزی 3.
2- جوتیار حاجی تۆفیق، کورته‌‌یه‌‌ک له‌‌ژیان و به‌‌رهه‌‌‌مه‌‌کانی حه‌‌سه‌‌نی قزڵجی، گۆڤاری ئاڤاشین، ژماره‌‌ 13، ساڵی 2000، ل 82-92، په‌‌راوێزی 4. {ئه‌‌م گۆڤاره‌‌ به‌‌پیتی لاتینی له‌‌ستۆکهۆڵم ده‌‌رده‌‌چو}.
(23) هێمن، تاریک و ڕوون، له‌‌بڵاوکراوه‌‌کانی بنکه‌‌ی پێشه‌‌وا، 1974، ل 11.
(24) بڕِوانه‌‌: ئه‌‌حمه‌‌دی شه‌‌ریفی، سه‌‌ید مه‌‌حه‌‌مه‌‌دی حه‌‌میدی سه‌‌رنوسه‌‌ری ڕۆژنامه ‌‌و گۆڤاری کوردستان، گۆڤاری هاوار، ژماره‌‌ 15، ڕێبه‌‌ندانی 2004، ل 17-21.
(25) شایانی باسه‌ محه‌مه‌دی خزری ساڵی 2003 له‌ وڵاتی سوید کتێبێکی به‌ ناوی "لاپه‌ڕه‌یه‌ک له‌ تێکۆشان و جوڵانه‌وه‌ی ساڵه‌کانی 1963 ـ 1968ی حیزبی دیموکراتی کوردستان"‌ بڵاو کرده‌وه‌ که‌ به‌شی زۆری ده‌رباره‌ی ژیان و تێکۆشانی "سدیقی ئه‌نجیری ئازه‌ر"ه و تیایدا ڕۆشنایی خستوه‌ته‌ سه‌ر دوا ساڵه‌کانی ژیانی و چۆنێتیی سه‌رنگومکردنی. {به‌داخه‌وه‌ ئه‌و کتێبه‌ هه‌ڵه‌ی چاپی زۆره‌، ئه‌گینا باسه‌کانی به‌نرخ و گرنگن و ڕاستگۆیانه‌ نوسراون}.
(26) خالید ئاغای حسامی له‌سه‌رده‌می کۆماردا به‌ نازناوی "شێواو" و پاشتر به‌ نازناوی "هێدی"یه‌وه‌ شیعره‌کانی خۆی بڵاوکردوه‌ته‌وه‌.
(27) کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌ی "دڵشادی ڕه‌سوڵی"م لای خۆم نوسیوه‌ته‌وه‌ و له‌ ده‌رفه‌تێکدا بڵاویده‌که‌مه‌وه‌. هه‌روه‌ها محه‌مه‌دی شاپه‌سه‌ندی وێنه‌یه‌کی زۆر به‌نرخی ئه‌وی داومه‌تێ که‌ کاتی خۆی دڵشادی ڕه‌سوڵی وه‌ک هاوڕێیه‌کی نزیکی بۆ یادگاریی پێشکه‌شی کردوه‌.
تێبینی!
له‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌مدا هه‌ر ڕسته‌ و په‌ره‌گرافێکم له کتێبی (ڕۆژنامه‌‌نوسیی کوردی سه‌‌رده‌‌می کۆماری دێمۆکراتی کوردستان 1942-1947) وه‌رگرتبێت، وه‌کو خۆی نوسیمه‌ته‌وه‌ و به‌ هیچ جۆرێک ده‌ستکاریم نه‌کردوه‌.

جوتیارحاجی تۆفیق
ستۆکهۆڵم / مارتی 2005
Email:jwtiar67@hotmail.com
بگه‌رێوه »»»

avatar avatar avatar avatar 
avatar avatar avatar avatar 
avatar avatar avatar avatar 




Radio

 

 

Gagesh Start Contact Font Mindalan Curawcur Klasik Niwe Meju Klasik Farsi Nopardazan Adabiate kodakan